Culinaire troost met ‘Landmaal’
Artikel verschenen in demens.nu/ Magazine jg14 nr1. Lees hier meer artikels over ‘eten’.
Theatermaker Sien Vanmaele kookt ter voorbereiding op het einde van de wereld. In haar voorstelling Landmaal trekt ze ten strijde tegen voedselverspilling en nodigt ze ons uit aan haar ‘altaar der verstoten voedselwaren’. In die hoogmis van bacteriën en fermenten gaat zij aan de slag met brood van gisteren, geblutste groenten en gedeukt fruit. In dat culinaire ritueel proeven we bovendien van een duurzame keuken.
Patricia Van de Velde
Koken voor een leefbare toekomst
Sien Vanmaele, zintuiglijk theatermaker bij het gezelschap Laika, onderzoekt in haar werk niet alleen de rol van voeding in onze maatschappij, maar ook hoe ze via de kunst van koken kan bijdragen aan een duurzamere wereld. Onder de noemer Kookworkshops ter voorbereiding op het einde van de wereld startte ze in 2020 een onderzoekstraject met één centrale vraag: kan ik vanuit de keuken de wereld redden?
Met de focus op voedselverspilling en duurzame kooktechnieken nodigt ze het publiek uit om na te denken over zijn eigen impact op het klimaat. Via opleidingen, interviews met experts en het bestuderen van onderwerpen zoals fermentatie, zeewier, zero waste en zelfs kweekvlees, bouwt ze een rijk palet aan kennis op. Die schat aan informatie vertaalt ze in verhalen en performances die zowel verwonderen als confronteren.
Een van de belangrijkste resultaten van dat onderzoek is haar trilogie rond toekomstig voedsel. Het eerste deel, Zeemaal, ging in 2022 in première. In die voorstelling verken je als toeschouwer de wereld van zeewier en zilte planten – alternatieve voedingsbronnen uit de zee. In december 2023 volgde Landmaal, het tweede deel van de trilogie, waarin voedselverspilling centraal staat. Het sluitstuk, Luchtmaal, staat gepland voor later. (lees verder onder de foto)
Altaar der verstoten voedselwaren
Voedselverspilling is niet alleen een praktisch probleem, maar ook een ethisch vraagstuk dat om een culturele verandering vraagt. Het is iets dat we allemaal kennen, maar vaak negeren. Oud brood, geblutste groenten, gedeukt fruit – het zijn restanten die in menig huishouden dagelijks in de vuilnisbak belanden. In Landmaal krijgen die vergeten voedselwaren echter een tweede leven.
Sien Vanmaele nodigt het publiek uit om letterlijk en figuurlijk aan haar ‘altaar der verstoten voedselwaren’ plaats te nemen. Daar worden die restanten tot een heilig offer verheven. Het altaar zelf verwijst naar de diepe waardering die Sien voelt voor al wat leeft, en het ritueel herinnert ons eraan hoeveel moeite en energie er in elk stukje voedsel op ons bord is gestoken. Het offer is niet religieus in de traditionele zin, maar is eerder een theatrale ode aan de microben die het mogelijk maken om voedsel dat we normaal weggooien, opnieuw eetbaar en voedzaam te maken.
De kracht van fermentatie
Een centrale rol in Landmaal is weggelegd voor fermentatie, een proces waarbij micro-organismen zoals bacteriën en gisten voedsel omzetten, verbeteren en langer houdbaar maken. Wat vaak als ‘rot’ wordt verguisd, is in werkelijkheid een natuurlijke transformatie die ons voedsel rijker aan smaak en voedingswaarde maakt. Fermentatie speelt niet alleen een sleutelrol in het redden van voedsel, maar ook in de voedingsindustrie, waar ze kan bijdragen aan het verminderen van voedselverspilling op grote schaal.
Tijdens de voorstelling demonstreert Sien hoe afgedankt brood dat de toeschouwer zelf heeft meegebracht, vaak industrieel vervaardigd en zonder veel voedingswaarde, dankzij zuurdesem en microben tot een gezondere, beter verteerbare versie van zichzelf kan worden omgetoverd.
Het ritueel van Landmaal is geïnspireerd op verschillende culturele en religieuze tradities van voedseloffers. Of het nu gaat om een katholieke mis, een hindoeïstisch ritueel of een bijeenkomst van de hare krisjna, Sien brengt die inspiratiebronnen samen in een unieke culinaire ervaring, waarbij het delen van voedsel centraal staat. Elk gerecht dat in Landmaal wordt bereid en dat we als toeschouwer samen proeven, is een ode aan de microben die dat mogelijk maken en tegelijkertijd een kritiek op de voedselindustrie die zoveel kostbare middelen verspilt.
Een wereldwijd probleem
Tijdens haar research raakte Sien geïnspireerd door het boek The Future of Food: een nieuw recept voor de voedingssector van Jorg Snoeck en Stefan Van Rompaey. Een van de belangrijkste lessen die zij daaruit haalde, is de eenvoudige boodschap: eet minder dierlijke producten en verspil minder voedsel. Dat zijn geen wereldschokkende oplossingen, maar net concrete, haalbare stappen die iedereen vanuit de eigen keuken kan zetten.
Voedselverspilling, zo legt Sien uit, verschilt van voedselverlies. Terwijl voedselverlies plaatsvindt bij de productie en distributie van voedsel, ontstaat verspilling vaak tijdens de laatste schakel, bij ons thuis. We koken te veel, plannen slecht en scheppen meer op dan we kunnen eten. Supermarkten dragen ook aan het probleem bij door hun rekken continu te vullen, waardoor veel producten uiteindelijk ongebruikt blijven.
Van afval tot verwondering
Het thema van duurzaamheid loopt als een rode draad door elke beslissing die Sien neemt, zowel op als naast het podium. Voor de productie van Landmaal is ze bijgestaan door regisseur Jo Roets, theaterkok Peter De Bie, scenograaf Benjamin Verdonck en kostuumontwerpster Manuela Lauwers. Er is bewust voor gerecycleerde materialen gekozen, zowel voor het decor als voor de kostuums.
De soundscape, gecreëerd door Anton Van Haver, is opgebouwd uit keukengeluiden zoals het zoemen van een koelkast, het klateren van stromend water, het ronken van een blender. Elk element is doordrongen van een gevoel van hergebruik en respect voor de omgeving.
Daarnaast werkt Sien samen met lokale bakkerijen en groentewinkels die hun niet-verkochte voedingswaren afstaan voor de voorstelling. Door dat voedsel opnieuw te gebruiken, creëert ze niet alleen een culinaire ervaring, maar ook een voorbeeld van hoe creatief omgaan met overschotten kan bijdragen aan een duurzamere levensstijl.
En net als in Zeemaal verweeft Sien in Landmaal een persoonlijk verhaal. Ze vertelt over haar eigen strijd met darmklachten en over de impact van voeding op haar fysieke en mentale gezondheid. De link tussen voeding en welzijn staat centraal in haar werk, en ze benadrukt hoe microben en fermentatie niet alleen bevorderlijk zijn voor een betere verteerbaarheid van voedsel, maar ook voor onze algehele gezondheid.
Voedsel als troost en bindmiddel
Wat Landmaal zo doortastend maakt, is niet alleen de boodschap van duurzaamheid, maar ook de manier waarop voedsel als troost en bindmiddel wordt gepresenteerd. In tijden van klimaatangst en onzekerheid biedt voedsel ons een manier om met elkaar en de planeet te verbinden. Sien toont ons dat koken een daad van verzet kan zijn, een manier om de controle terug te nemen in een wereld die vaak oncontroleerbaar lijkt.
Haar voorstellingen zijn niet alleen artistieke ervaringen, maar ook culinaire rituelen die ons uitnodigen om anders na te denken over de toekomst van ons voedsel en onze planeet.
Meer weten?
Landmaal is in het voorjaar van 2025 op tournée, van januari tot juni 2025.
Ook Zeemaal, het eerste deel van de trilogie, reist opnieuw rond. Het is te zien in april, mei en juni 2025.
Meer informatie over de projecten en onderzoekstrajecten van Sien Vanmaele en de exacte speeldatums van Landmaal en Zeemaal vind je op: www.laika.be
Foto bovenaan © Olympe Tits