Op gesprek gaan, een afbrokkelend taboe?
Artikel verschenen in demens.nu/ Magazine jg14 nr2. Lees hier meer artikels over ‘taboes’.
Misschien komt het volgende je bekend voor? Je zit met iets waar je zelf niet uit raakt. Erover praten zou helpen, alleen durf je die stap niet zo goed te zetten. Want wat zullen ‘ze’ wel niet denken als ze weten dat je naar een psycholoog gaat? Nochtans helpt een open en eerlijk gesprek om taboes rond mentaal welzijn te doorbreken, om begrip te creëren en om steun in je omgeving te vinden. Praten kan het begin van je mentale herstel zijn.
Veerle Magits
De schaamte overwinnen
Je zit niet helemaal goed in je vel door bijvoorbeeld je werk-, school- of thuissituatie. Je hebt het gevoel dat je hulp nodig hebt om wat er ook speelt te doorbreken of er op een of andere manier mee te leren omgaan. Je beseft dat hulp nodig is, dat je er alleen niet uitkomt, maar toch blijft het moeilijk om de stap naar de hulpverlening te zetten. En eenmaal die hindernis genomen, durf je er vaak niet openlijk voor uit te komen.
Hulp zoeken doen we de laatste jaren al iets gemakkelijker, maar er open en bloot over praten, blijkt vaak nog taboe te zijn. En dat is jammer, want onderzoek toont aan dat één persoon op drie ooit met psychische problemen te maken krijgt.
Waarom durven we daar nauwelijks voor uitkomen? Waarom lijkt hulp zoeken voor je mentale welzijn toch net dat tikkeltje moeilijker dan advies vragen voor om het even welk ander medisch probleem? Het antwoord op die vraag is eenvoudig: omdat een psychisch probleem niet zichtbaar is.
Wanneer je een verkoudheid hebt, dan is dat duidelijk te merken aan je nies- en snottergedrag. Wanneer je je arm breekt, dan heb je daar letterlijk zwart op wit bewijs van via een radiografie en het gipsverband rond je arm. Mensen zíén dat er iets met je aan de hand is, er is ‘bewijs’. Wanneer je met een burn-out of een depressie kampt, dan is dat uiterlijk niet aan je te merken. Er is geen tastbaar bewijs, terwijl jij daar natuurlijk wel de gevolgen van ondervindt.
Net omdat het niet zichtbaar is, zorgt dat er bij heel wat mensen voor dat het moeilijk is om aan te geven hoe ze zich echt voelen. Vaak heerst er schaamte of vrezen ze reacties van anderen, in de trant van ‘ze gaan denken dat ik gek ben als ik zeg dat ik naar een psycholoog ga’. Met als gevolg dat ze hun besognes niet durven te delen met een buitenstaander, met iemand van hun familie of met een van hun vrienden, want ‘die ga je toch niet zomaar met je probleem lastigvallen’.
Toch zijn het net die mensen die een rol van betekenis bij het herstelproces kunnen spelen. Het is immers van belang dat je met je probleem bij iemand terechtkan die je vertrouwt. Sommige mensen hebben er misschien voldoende aan om eens te ventileren tijdens een babbel met een vriend of vriendin. Bij anderen zit het probleem dieper en dient er andere hulp gezocht te worden. Een psycholoog kan dan een duwtje in de rug geven, nieuwe inzichten bijbrengen en verandering teweegbrengen, vanuit een niet-betrokken situatie. Of wanneer de psychische problemen het vereisen, kan ook de hulp van een psychiater, een arts, nodig zijn. (lees verder onder de foto)
Naar meer openheid
De laatste jaren is het steeds meer sociaal aanvaard om psychologische hulp te zoeken en te krijgen. Het taboe om bij een psycholoog op gesprek te gaan, is sterk afgenomen en bij heel wat psychologen zijn er ondertussen (lange) wachtlijsten. Al speelt de terugbetaling door de ziekenfondsen daar waarschijnlijk wel een zekere rol in. Hoe dan ook is dat een stap in de goede richting.
Ook wat betreft de openheid over en het bespreekbaar maken van ons mentale welzijn, werd er een sprong voorwaarts gemaakt. Een van de factoren die daartoe heeft bijgedragen, zijn de sociale media.
Het valt niet te ontkennen dat we, wanneer we op sociale media scrollen, al te vaak een perfect en ideaal beeld voorgeschoteld krijgen. Gelukkig zijn er ondertussen al heel wat bekende en minder bekende mensen overgestapt naar het brengen van ‘echte’ verhalen en getuigenissen, ook over hun mentale welzijn. Door hun relaas op Instagram, Snapchat, TikTok … te delen, trachten ze anderen die met dezelfde issues kampen of worstelen, te inspireren en op die manier het taboe rond psychische problemen te doorbreken.
In 2020 maakte het weekblad Flair in een artikel melding van zo’n negentien internationale bekendheden die met hun mentale problemen naar buiten traden. Zo hadden ze het over Lady Gaga die aan PTSS, een posttraumatische stressstoornis, lijdt als gevolg van een verkrachting op negentienjarige leeftijd. Daardoor worstelt de zangeres al haar hele leven met angst en depressie. Door er openhartig over te praten, wil ze dat jonge mensen weten dat ze niet alleen zijn met hun gevoelens. Shawn Mendes zingt in zijn hit In My Blood dan weer over zijn angststoornis. Daarmee naar buiten treden was een van de engste, maar tegelijk belangrijkste onthullingen die hij ooit heeft gedaan. Actrice en zangeres Selena Gomez nam in 2017 wat tijd voor zichzelf om zich op haar angstproblemen te concentreren. Die angst, de paniekaanvallen en haar depressie bleken bijwerkingen te zijn van de ziekte lupus die bij haar werd vastgesteld. In 2020 kreeg ze ook de diagnose bipolaire stoornis. Daarvoor ging ze in therapie, waardoor ze zichzelf beter leerde kennen, wat haar dan weer hielp om haar problemen beter te begrijpen. (lees verder onder de foto)
Het nut van voorbeeldfiguren
Uiteraard zijn het niet alleen internationale celebrity’s die openlijk voor hun mentale problemen uitkomen. Ook een aantal BV’s is er openhartig over. Zo gebruikt Selah Sue haar muziek als een manier om haar psychische problemen met het grote publiek te delen. In haar nummer Pills uit 2022 zingt ze over haar ervaringen met antidepressiva en het afbouwen van haar medicatie. Actrice en schrijfster Leen Dendievel heeft het in haar boek Asem over haar paniekaanvallen. Ze neemt de lezer mee in haar eigen proces en vertelt hoe ze daar sterker is uitgekomen. Sinds 2021 gaat ze in scholen over mentale gezondheid spreken, iets wat door de jongeren enorm wordt geapprecieerd.
Daarnaast wordt er ook op andere manieren aandacht aan mentale gezondheid besteed. Zo maakte comedian Philippe Geubels in 2018 in de eerste reeks van het VRT-televisieprogramma Taboe een aflevering over mensen met een psychische kwetsbaarheid.
Jongeren hebben op verschillende gebieden voorbeeldfiguren, dus waarom niet op het vlak van mentale gezondheid. Door er openlijk over te praten, normaliseren die rolmodellen de gesprekken erover en vergroten ze de bewustwording dat iedereen, ongeacht leeftijd, geslacht of achtergrond, kan te maken krijgen met uitdagingen op het gebied van mentale gezondheid. (lees verder onder de foto)
Ondersteunende initiatieven
Niet alleen sociale media en getuigenissen van bekende personen dragen bij aan het bespreekbaar maken van mentale gezondheid bij het brede publiek. Sinds 2004 worden in Vlaanderen informatieve en taboedoorbrekende campagnes rond mentale gezondheid en psychische problemen door de organisatie Te Gek!? opgezet. Die campagnes hebben tot doel het taboe te doorbreken en het belang van praten over mentale gezondheid onder de aandacht te brengen. De organisatie krijgt daarbij hulp van een peter en een meter, namelijk muzikanten Guy Swinnen en Selah Sue. Maar Te Gek!? laat ook andere BV’s en artiesten over hun eigen kwetsbaarheid vertellen.
In de podcast Durven mensen het tegenwoordig zeggen als ze naar een psycholoog gaan? van de Universiteit van Vlaanderen, opgenomen in november 2024, gaat presentator Koen Fillet in gesprek met Inez Germeys, psycholoog en hoogleraar psychiatrie aan de KU Leuven. Zij stelt dat “onderzoek aantoont dat veertig procent van de bevolking zelf te kampen heeft met een psychische aandoening en dat tachtig procent van de mensen iemand in zijn omgeving kent die worstelt met een psychische aandoening. Hallucinante cijfers die het belang van mentale gezondheid benadrukken. Toch blijft er een zekere terughoudendheid bestaan om er openlijk over te spreken, het lijkt af te hangen van de problematiek. Burn-out en depressie zorgen voor een zekere herkenbaarheid; psychose, zelfverwonding en zelfmoordgedachten zorgen meer voor angst, oordeel en onbegrip.”
Professor Germeys benadrukt bovendien in die podcast dat het normaliseren van praten over mentaal welzijn essentieel is om het stigma te verminderen, naast het belang van educatie en voorlichting, empathie en begrip, en een ondersteunende maatschappij. Er is behoefte aan een cultuur waarin het bespreken van psychische problemen net zo gewoon wordt als het praten over fysieke gezondheid. Dat vereist inspanningen op verschillende niveaus, zoals in het onderwijs, op werkplekken en in de bredere samenleving.
Psychische aandoeningen hebben immers een enorme impact op onze maatschappij (naast de impact op de persoon zelf en de familie), zo toont onderzoek van Sciensano aan. Helaas is de financiering van het wetenschappelijk onderzoek en van de zorg niet in verhouding. Met andere woorden, er zijn veel te weinig middelen. Eveneens van belang is dat de hulp toegankelijk én laagdrempelig is, zodat iedereen die het nodig heeft, de juiste ondersteuning kan krijgen, maar zeker ook kan vinden.
Een van de plekken waar je terechtkan voor een ondersteunend gesprek, is het huisvandeMens, overal te vinden in Vlaanderen en Brussel. Volwassenen en jongeren vanaf zestien jaar kunnen er kosteloos aankloppen voor een individueel begeleidingsgesprek, een luisterend oor. Daarnaast worden er in heel wat huizenvandeMens praatgroepen rond bepaalde thema’s en/of voor lotgenoten ingericht. Bij SOS Nuchterheid vind je dan weer specifieke ondersteuning en begeleiding bij verslavingen, zoals alcohol, drugs, pillen, gokken … In heel wat regio’s kan je er terecht om met lotgenoten te praten en om informatie en steun te vinden. (lees verder onder de foto)
Tips om het taboe te doorbreken
Vragen wij wel voldoende aan elkaar hoe het gaat? Hoe het écht gaat? En luisteren wij ook echt naar het antwoord? Aandachtig luisteren en erkenning geven wanneer iemand met problemen bij je komt aankloppen, kunnen soms al voldoende zijn om die persoon er weer bovenop te helpen. Het is in zo’n geval zeer waardevol om eerlijk te zeggen: “Ik weet niet wat ik moet zeggen, maar ik ben er voor je.” In eerste instantie wil die persoon dat er gewoon iemand een luisterend oor biedt, steun geeft en begrip toont. Je hoeft niet meteen een oplossing te zoeken.
Hoe voer je nu zo’n gesprek? Hoe reageer je als iemand je iets vertelt? Of hoe begin je zelf een gesprek over je innerlijke worstelingen?
Wanneer je zelf het gesprek over je probleem wil aangaan, praat dan met iemand die je vertrouwt – een ouder, broer, zus, familielid, vriend, vriendin, vertrouwenspersoon … Neem de tijd om je verhaal te doen in een rustige omgeving waar je je op je gemak voelt. Geef aan dat je het best wel spannend of moeilijk vindt om je zo open te stellen. Bepaal je eigen grenzen en denk vooraf al even na over wat je wil delen (en wat niet). Geef ook duidelijk aan wat je van de ander verwacht.
Wil je graag een luisterend oor bieden aan iemand die het gesprek met je wil aangaan? Geef dan aan dat je er bent voor die persoon. Stel open vragen, zodat je de ander de ruimte geeft om zelf te bepalen waar die het over wil hebben en wat die wel of niet kwijt wil. Neem een open houding aan, toon begrip, oordeel niet en vraag gerust door, maar met respect voor de grenzen van de ander.
Waar kan je terecht?
• Te Gek!?
• Tele-Onthaal, ook telefonisch op 106
• Zelfmoordlijn, ook telefonisch op 1813