We gaan het vrijzinnig humanisme niet inruilen voor brute machtspolitiek: over een open brief.
Willem De Beuckelaere (eremagistraat en secretaris van demens.nu/) verdedigt in zijn opiniestuk de noodzaak van een onafhankelijke rechterlijke macht en het belang van mensenrechten, zoals verankerd in het Europees Verdrag, tegen politieke druk van regeringsleiders. Hij waarschuwt dat de open brief van negen Europese premiers kritiek levert op het Europees Hof voor de Rechten van de Mens zonder concreet te zijn, en daarmee het fundamentele evenwicht tussen macht en recht ondermijnt. Dit opiniestuk verscheen op 30 mei 2025 in De Morgen.
Toen Paula Marckx in 1973 beviel van haar dochter, Alexandra, werd haar meegedeeld dat zij een bastaard had gebaard en géén wettige familieband had met haar kind. Ze was immers – bewust – ongehuwd. Enkel kinderen die geboren werden binnen een klassiek huwelijk hadden in die tijd volwaardige afstammingsrechten, erfrecht en ga zo maar door.
Paula, een succesvolle onderneemster en journaliste, schreef, met de hulp van jonge juristen, een klachtbrief naar het Europees Hof voor de Rechten (EHRM) in Straatsburg, waarin zij die flagrante discriminatie aankloeg. Dat was de start van het baanbrekend arrest Paula en Alexandra Marckx waarbij het afstammingsrecht van de code Napoleon werd verbannen en plaats werd gemaakt voor een gelijkwaardige positie van elk kind, geboren binnen als buiten het huwelijk.
Toen de Belgische Staat dus op 13 juni 1979 werd veroordeeld door het EHRM was er eerst ongeloof, dat snel plaats maakte voor onverholen kritiek, zelfs minachting. Wat had Straatsburg te zeggen over de oude Belgische afstammingswetgeving: ‘We beslissen toch zelf wie hier de bastaard is’.
De rechtbanken en hoven, tot en met cassatie, kregen het eerst niet gedaan om dat arrest in al zijn consequenties toe te passen. Koren op de molen van de criticasters van het EHRM, van de brede toepassing van de Mensenrechten tout court. Maar gaandeweg, na zorgvuldige lezing van het arrest en de analyse van de gevolgen kreeg die uitspraak – die inderdaad de patriarchale afstammingswet volkomen aan de kant schoof – begrip en meer en meer navolging. Op pakweg twee jaar tijd evolueerde de rechtspraak en kon het arrest een solide basis geven aan het grondig herzien van het filiatierecht in het burgerlijk wetboek. Niemand die nu nog het arrest Marckx durft te bagatelliseren. Integendeel.
Of de open brief van Belgisch premier De Wever en de acht andere regeringsleiders van 22 mei 2025, waar Mark Elchardus zich eveneens achter schaart (DM 27/5), ook op begrip zal kunnen rekenen is zeer de vraag: na uitgebreid de democratische en mensenrechtelijke waarden te hebben bewierookt, wordt onverholen bekritiseerd dat het Hof, in het kader van haar rechtspraak over de uitwijzing van veroordeelde criminelen zonder wettig verblijfsrecht, het verdrag van de rechten van de mens te eigenzinnig en te extensief interpreteert. Meer nog, dat het de migratiepolitiek van de Europese staten bemoeilijkt en soms onmogelijk maakt. Eigenlijk vragen de negen regeringsleiders een vrijgeleide: blijf van onze “beslissingen” af.
De spanning tussen de regeringspolitiek en de rechterlijke macht is hier op zijn scherpst gesneden. En dat is een steeds weerkerend geschil. Maar dat de rechter een beslissing van de uitvoerende macht kan vernietigen, de contouren van wettelijk kan en mag moet uitzetten, behoort tot de essentie van de scheiding der machten en de democratische en mensenrechtelijke aanpak: die is trouwens niet uit de lucht gevallen.
Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) is er gekomen na de Tweede Wereldoorlog en is precies bedoeld om ongebreidelde uitvoerende macht van de verkozen meerderheid te kanaliseren in de bedding van de mensenrechtelijke beginselen. En die mensenrechten zijn niet door God of de Natuur neergedaald maar zijn het werk van mensen, van het humanisme, van de eeuwenlange ervaringen met machtsuitoefening en de bescherming van de rechten van eenieder, ook van minderheden, ook van mensen in precaire situaties.
Dat de open brief nooit man en paard noemt – nergens aangeeft wélk arrest of rechtspraak het de regeerders zo moeilijk maakt hun democratische rol te vervullen – valt ook op. Iedereen die vertrouwd is met de rechtspraak van Straatsburg vraagt zich eigenlijk af over welke uitspraken de brief zich beklaagt. Zijn die er wel?
Het EHRM heeft in 2024 nog zeer uitdrukkelijk het recht tot uitwijzing door de staat bevestigd: “De Overeenkomst waarborgt niet het recht van een vreemdeling om in een bepaald land binnen te komen of er te verblijven, en de Verdragsluitende Staten kunnen bij de uitoefening van hun taak om de openbare orde te handhaven een vreemdeling die een strafbaar feit heeft gepleegd, het land uitzetten.”
Hopelijk zal hier een zorgvuldige lezing en analyse van die arresten die enkele uitwijzingen wel hebben beknot, doen inzien dat het Hof niet sloganesk te werk gaat en diepgaand en met zorg voor alle betrokken rechten en verplichtingen nagaat of die beslissing stand houdt in een degelijke rechtsstaat, compatibel met the rule of law.
En ja, dat spoort niet met the rule by law, of het primaat van de politiek. Dat democratisch verkozenen slechts legitiem kunnen handelen en beslissen wanneer zij ook de mensenrechtelijke beginselen en het correctief van de rechtsstaat in acht nemen is een verworvenheid van het politieke denken dat ons, vrijzinnige humanisten, eigen is. We moeten het mensenrechtelijke acquis ten allen prijze behouden en verdedigen.
De door het Hof opgebouwde rechtspraak is een monument van ons immaterieel erfgoed. Zeker met de ervaringen van de wereldoorlogen, het kolonialisme, de nietsontziende gewapende conflicten van vandaag en het populisme, het Trumpisme, voor ogen. We gaan de humanistiek niet inruilen voor de brute macht van de Borgia’s, de Poetins of welke regeringsleider ook die mensenrechten negeert.
Met de laatste zin van de open brief (“We have to restore the right balance”) voor ogen willen we nog hopen dat de briefschrijvers toch nog zullen openstaan voor het zoeken naar een fair evenwicht. En daar is de weegschaal van vrouw Justitia voor nodig. Géén brute machtspolitiek.
Willem Debeuckelaere, secretaris demens.nu/, voormalig voorzitter van de Federale Privacycommissie en de Liga voor de Mensenrechten.