Sociale media, advertenties en reclameborden, tv- en radioprogramma’s, podcasts en boeken … ze slaan je om de oren met allerlei selfcare- of zelfzorgtips. Maar wat is de betekenis van dat fenomeen? De interpretaties van zelfzorg zijn in de loop der tijd geëvolueerd, van een medisch gegeven over een activistisch verschijnsel tot een meer commercieel product. Zijn we vergeten om voor onszelf te zorgen? En zorgen we nog voldoende voor elkaar?
Jérémy Celen
Zelfzorg 24/7
Laten we in eerste instantie op zoek gaan naar de interpretaties van zelfzorg. Betreft zelfzorg een louter marketingfenomeen dat vooral bestaat uit influencers die je allerhande middeltjes aanprijzen om je beter te voelen of supplementen verpatsen die je prestaties opkrikken of uit personal coaches die je naar het ‘next level’ tillen? Of weerspiegelt zelfzorg een bredere tendens die de dieperliggende idealen van een 24/7-consumptiemaatschappij belichaamt? En waar ligt de oorsprong?
Zelfzorg wordt vaak aangewend om met de stress van het dagelijkse leven te kunnen omgaan. Op zich is dat een goed gegeven. Ontspanning is noodzakelijk, de boog kan niet altijd gespannen staan. Toch lijkt er iets mis te zijn met de manier waarop die zelfzorg wordt ingevuld.
De evolutie van zelfzorg
De oorsprong van het principe zelfzorg situeert zich ergens in de tweede helft van de twintigste eeuw. Het was een medische term voor het ontwikkelen van gezonde gewoonten voor psychiatrische patiënten en zwaar zorgbehoevenden. Later breidde de inhoud van de medische term zich uit naar beroepen met een zware emotionele impact zoals maatschappelijk werkers, spoedartsen enzovoort.
Gedurende de opkomst van de burgerrechtenbeweging in de Verenigde Staten en vrouwenbewegingen over de hele wereld evolueerde zelfzorg naar het uitvoeren van een ‘politieke daad’. Vrouwen en mensen van kleur claimden het zorgen voor de eigen gezondheid, omdat het bestaande gezondheidszorgsysteem volgens hun interpretatie vooral op mannen was gericht. Het systeem voldeed niet en dus werd het concept van zelfzorg ingezet als pleidooi voor meer zelfbeschikkingsrecht, als aanklacht tegen ongelijkheid en als aanzet om te streven naar een inclusievere gezondheidszorg.
Die interpretaties leidden op hun beurt tot een meer holistische visie op zorg die de tekortkomingen in de westerse geneeskunde met onder andere oosterse inzichten aanvulde. Er kwam een focus op een ‘positieve’ gezondheid in plaats van alleen op de ‘afwezigheid’ van ziekte. De term ‘wellness’ werd een courant gegeven.
In de jaren tachtig en negentig verdween het activistische karakter van zelfzorg grotendeels en startte de commercialisering van fitness. Wellnesscentra schoten als paddenstoelen uit de grond. Het begon aan de overkant van de oceaan, in de Verenigde Staten, maar het fenomeen waaide al snel over naar Europa.
De afgelopen decennia werd die trend aangevuld met allerhande meditatieapps, lotions, serums, botoxbehandelingen, personal coaching en zo verder. Alles wat je maar kan bedenken om aan jezelf te ‘werken’, ontwikkelde zich. De commodificatie of vermarkting van zelfzorg werd een feit. Influencers krijgen talloze aanbiedingen om producten aan hun volgers aan te bieden. Het besef kwam dat er heel wat geld te verdienen valt door in te spelen op de behoefte om jezelf in de watten te leggen.
Rust als luxeproduct
Zelfzorg wordt tegenwoordig in de markt gezet als de oplossing, het tegengif voor de vermoeidheid waarmee we door onze dagelijkse verantwoordelijkheden steeds weer te maken hebben. Maar er woedde een strijd op de achtergrond. De strijd om onze vrije tijd. Heel wat bedrijven zagen brood in de noodzaak om te ontspannen. Intussen verdient de selfcare-industrie miljarden aan onze collectieve drang naar rust en ontspanning. Het centrale idee dat door die industrie wordt opgelegd, is dat het een individueel streven betreft. Die zelfzorg kan je zelf kopen, consumeren en verdienen.
En dat is het fundamentele probleem dat achter die praktijk schuilgaat. Er wordt niet verwacht dat je rust, maar dat je quasi constant consumeert. Er wordt je een gevoel aangepraat dat je het moet ‘verdienen’ om bijvoorbeeld een gezichtsmasker te gebruiken of een matcha latte te drinken. Dat versterkt het principe van ‘overwerken’ en definieert rust als een luxeproduct in plaats van iets dat noodzakelijk is om te functioneren in de maatschappij. Rust en ontspanning waren voorheen met de dagelijkse praktijk verweven, nu lijkt alleen de economische waarde van de mens nog van tel. ‘Niets doen’ levert geen geld op en is volgens die interpretatie dus nutteloos. Die toxische productiviteit leidt net tot meer stress die de mentale en fysieke gezondheid op een negatieve wijze beïnvloedt.
Verbinding verbroken
Critici van de zelfzorgtrend, zoals psychiater Dirk De Wachter, zien daar een kwalijke evolutie in. Er is immers steeds de focus om ‘zelf’ in te staan voor de zorg. Daardoor ontstaat er een onderlinge concurrentiestrijd tussen ego’s. Op zichzelf zijn wordt gepromoot, terwijl de verbinding met anderen daaronder lijdt. En die sociale verbondenheid is net cruciaal om je goed te voelen.
Actrice Suzanne Grotenhuis pende in Waar zijn de wolken een kritiek op de zelfzorghype en een pleidooi voor minder zelfzorg neer. In die debuutroman getuigt Grotenhuis over haar postnatale depressie waarbij ze allerhande therapeuten en deskundigen afliep, maar uiteindelijk besefte dat haar vermoeidheid voornamelijk uit het gebrek aan verbondenheid met anderen voortkwam. Het doorbreken van de eenzaamheid was eigenlijk wat ze nodig had.
Iedereen uniek
Volgens de inzichten van de Oostenrijkse filosofe en journaliste Isolde Charim heeft de individualisering van de maatschappij ertoe geleid dat er een verschuiving plaatsvond in de wijze waarop we ons als individu tot onze omgeving verhouden. Charim stelt dat die verhouding tegenwoordig in het teken van het ‘ik-ideaal’ staat. Dat verwijst naar de stelling dat alles rond het ‘ik’ draait, rond de constante verbetering van jezelf. Charim schrijft dat het individu vandaag de dag iets wil worden of zijn dat het nog niet is. En dus richt alles zich op het nastreven van dat persoonlijke ideaal.
Het impliceert dat mensen telkens op zoek zijn naar een nieuwe vorm van ‘uniek zijn’ en dat kan leiden tot het niet langer volgen van algemeen geldende maatschappelijke normen die voor iedereen gelijk zijn. De maakbaarheid van de eigen identiteit staat centraal en gaat voorbij aan het idee dat identiteit uiteindelijk slechts een perceptie van de ander is. Zonder de anderen in de maatschappij is er immers geen identiteit mogelijk.
Het is dus een voortdurend streven om ‘bijzonder’ te zijn. Dat maakt dat je andere mensen als concurrenten beschouwt die je moet aftroeven om de ‘uniekste’ te zijn. Men ziet zichzelf als middelpunt, als enige maatstaf die het eigen morele kader bepaalt. Het individuele doel heeft echter geen eindpunt en die onhaalbaarheid kan het individu in crisis storten.
De mens is meer en meer een ondernemer geworden die het eigen merk als mens eindeloos wil verbeteren. Lukt dat niet meteen, dan staat er een horde coaches en therapeuten klaar die je klaarstomen om een nog betere versie van jezelf te worden.
Op je eigen manier
Het is duidelijk dat mensen op zoek zijn naar rust en ontspanning in een jachtige wereld. Jammer genoeg wordt het nut en bestaan van de mens vaak tot de economische impact gereduceerd, waardoor andere aspecten onderbelicht blijven. De hippe marketing rond heel wat zelfzorgproducten en aanverwanten verraadt de opzet. Bij tal van initiatieven draait het immers niet echt om mensen te helpen, maar om geld te verdienen. Wees daar waakzaam voor en vergeet niet om van rust en ontspanning te genieten op jouw manier.
Lees hier andere artikels over zelfzorg.
Heb je nood aan een gesprek, dan kan je altijd terecht in een huisvandeMens in je buurt.