Wat drijft mensen om hun toevlucht te nemen tot mensensmokkel? We steken ons licht op bij een voormalige antiterreurspecialist en expert in internationale misdrijven – gezien de gevoeligheid van de materie spreekt hij anoniem, maar de identiteit van de geïnterviewde is bekend bij de redactie. Met een achtergrond als historicus belandde hij onverwacht in een internationale carrière van veiligheid en justitie. Een gesprek over de rauwe realiteit van mensensmokkel: georganiseerd, winstgevend én meedogenloos.
Valerie Meyvaert
Wat is het verschil tussen mensensmokkel en mensenhandel?
“Mensensmokkel gaat over het illegaal vervoeren van mensen van punt A naar punt B, vaak op hun eigen initiatief. Mensenhandel daarentegen draait om uitbuiting: mensen worden verplaatst met het doel hen te gebruiken voor prostitutie, bedelarij of andere vormen van dwangarbeid. Dat zijn fundamenteel verschillende misdrijven met elk hun eigen wetgeving.
Mensensmokkel valt onder de vreemdelingenwetgeving; mensenhandel onder het strafwetboek. Dat onderscheid is cruciaal, omdat de beleidsmatige en juridische aanpak daarvan sterk verschillend is.”
Heb je beroepsmatig met beide fenomenen te maken gehad?
“In de loop van mijn carrière heb ik meerdere keren van dichtbij kennisgemaakt met mensensmokkel. Niet zozeer met mensenhandel, wat dus iets anders is, maar wel met het fenomeen van illegale overbrengingen van mensen, met name via België. Ons land functioneert als een soort transitland binnen een veel breder netwerk. Mensensmokkel is niet zomaar een verzameling van losse kleine acties; het is een grootschalige economische activiteit, waarin allerlei actoren – van kleine tussenpersonen tot internationale bendes – een rol spelen.
Ik kreeg zicht op tientallen grootschalige dossiers. België is een draaischijf voor mensensmokkel, een verplichte doorgang, vooral via onze havens en infrastructuur. Denk aan Zeebrugge en onze wegeninfrastructuur, waarbij mensen letterlijk als vracht worden behandeld.
Een van de dossiers die me altijd zijn bijgebleven, is dat van Operation Melrose. Daar werden 39 Vietnamezen dood aangetroffen in een koelcontainer in het Engelse Essex. Wat vaak onderbelicht blijft, is dat al die mensen via België zijn gepasseerd. Het illustreert hoe internationaal vertakt en complex zulke operaties zijn. Mensensmokkel stopt niet aan grenzen; het is per definitie een grensoverschrijdend fenomeen.”
Waarom is mensensmokkel vandaag zo’n groot probleem geworden?
“Mensensmokkel is geen losstaand fenomeen, het is een direct gevolg van het restrictieve migratiebeleid van Europese staten. De legale migratiemogelijkheden zijn de afgelopen decennia steeds beperkter geworden: visumaanvragen worden systematisch geweigerd, humanitaire corridors zijn vaak ontoereikend of tijdelijk, zelfs familiehereniging is een bureaucratische en langdurige procedure geworden. Mensen in nood of op zoek naar een beter leven blijven dus achter met weinig tot geen legale opties. Het is alsof je iemand uit het water haalt, maar dan meteen het reddingsvest afneemt. Wie geen legale deuren open vindt, gaat vanzelf op zoek naar andere manieren om te bewegen.
Het beleid creëert onbedoeld een markt voor smokkelnetwerken. Die netwerken ontstaan niet zomaar, maar spelen in op een reële vraag. Ze voorzien in een ‘dienst’ die niet door legale kanalen wordt aangeboden, en daarom zijn ze lucratief en hardnekkig. Ze zijn onderdeel van een wereldwijde economie, met allerlei schakels die zich elk specialiseren: van rekruteerders in de landen van herkomst over gidsen en koeriers onderweg tot corrupte functionarissen die grenscontroles omzeilen.”
Met andere woorden, we lokken mensensmokkel zelf uit?
“In zekere zin wel. Wanneer mensen geen toegang tot officiële migratiekanalen hebben, zoeken ze naar alternatieven. Dat is geen keuze uit gemak, maar uit noodzaak. En in die leemte ontstaan netwerken van tussenpersonen: sommigen zijn gewetenloos en uit op winst, anderen doen het meer uit noodzaak of vanuit solidariteit.
Het zijn niet per se James Bond-schurken met zware wapens, maar vaak gewone mensen uit de eigen gemeenschap die proberen te helpen waar staten falen. Natuurlijk zijn er ook criminele netwerken die mensensmokkel misbruiken om maximale winst te behalen zonder rekening te houden met mensenlevens. Maar het is belangrijk het onderscheid te maken tussen het fenomeen en de actoren binnen dat fenomeen.”
Maar er zijn toch wel degelijk netwerken die misbruik van mensen maken?
“Zeker, er zijn schrijnende gevallen van uitbuiting, geweld en mensenhandel. Daar moeten we niet naïef in zijn. Die criminaliteit is verwerpelijk en moet keihard bestreden worden. Cruciaal is het onderscheid te maken tussen mensenhandel en mensensmokkel. Mensenhandel impliceert uitbuiting: seksueel, economisch of anderszins. Mensensmokkel daarentegen betreft meestal een betaalde dienst om een grens over te steken. Die grens is niet altijd even duidelijk in de praktijk, maar juridisch en moreel maakt het veel uit.
Dat verschil is ook belangrijk voor de migranten zelf. Wie slachtoffer is van mensenhandel heeft recht op bescherming en opvang, terwijl wie gebruikmaakt van smokkelnetwerken juridisch vaak als illegaal wordt bestempeld. Dat nuanceverschil wordt in het publieke debat vaak gemist, waardoor het beleid en de aanpak tekortschieten.”
Toch bereiken ons telkens weer berichten over dodelijke drama’s. Moeten we dan niet strenger optreden tegen die smokkelnetwerken?
“De vraag die we ons hier moeten stellen, is: hoe doe je dat zonder de migranten zelf te criminaliseren? Nu wordt iedereen die betrokken is bij migratie buiten het systeem vaak over één kam geschoren, zowel de mensensmokkelaar als de gesmokkelde. Repressie zonder alternatief maakt de situatie alleen maar gevaarlijker.
Als je routes sluit, verdwijnen ze niet; ze worden omgeleid, vaak met meer risico’s en hogere kosten. Dat betekent meer dodelijke slachtoffers, zoals verstikkingsdoden in vrachtwagens of verdrinking in kleine boten, want mensen kiezen voor die gevaarlijkere manieren. We zijn hier eigenlijk aan het dweilen met de kraan open.”
Wat drijft mensen tot zo’n risico’s?
“Heel simpel, uitzicht op een beter leven, zou ik denken. Dat kan economische vooruitgang zijn, maar ook veiligheid, toekomst voor de kinderen of gewoon menselijke waardigheid. De ongelijkheid in de wereld is enorm. Terwijl Europese burgers zonder problemen intercontinentaal reizen, zit voor veel mensen zelfs het aanvragen van een visum er niet in. Ze weten dat het gevaarlijk is, maar ze hebben niets te verliezen.
Het is ook belangrijk om te begrijpen dat migratie niet alleen over geld gaat. Vaak vluchten mensen voor oorlog, onderdrukking, geweld of onleefbare omstandigheden. Hun verhaal is geen criminaliteit, het is overleven.”
Sommige stemmen zeggen dat we streng moeten zijn om mensen af te schrikken. Wat is je mening daarover?
“Die logica, de zogenoemde deterrence strategy of afschrikkingsstrategie, is niet alleen onethisch, maar ook inefficiënt. Mensen die vluchten voor oorlog, vervolging of diepe armoede, laten zich niet door hekken of pushbacks afschrikken. Integendeel, het leidt vaak tot meer afhankelijkheid van smokkelnetwerken, want legale alternatieven ontbreken.
De enige humane én effectieve oplossing is legale toegang voorzien, procedures versnellen en investeren in opvang én integratie. Het is kortzichtig om alleen op afschrikking te focussen, zonder naar de onderliggende oorzaken te kijken. Helaas schijnt het maatschappelijke draagvlak daarvoor vaak te ontbreken.”
Maar hoe verzoen je dat met de draagkracht van samenlevingen?
“Dat is een terechte vraag. Er moet uiteraard aandacht voor opvangcapaciteit, huisvesting en sociale cohesie zijn. Maar draagkracht is ook een kwestie van politieke wil en beleidskeuzen.
We investeren miljarden in grensbewaking en detentie, maar aarzelen om te investeren in opvangstructuren of taalonderwijs. En laten we niet vergeten: migratie is geen nieuw fenomeen. Europa is gebouwd door migratie, in tijden van nood én in tijden van groei.
Een beleid dat migratie als bedreiging ziet, creëert vaak net spanningen. Een menswaardig beleid kan migratie integraal benaderen, met aandacht voor mensenrechten én maatschappelijke integratie.”
Wat met de rol van internationale organisaties en wetgeving?
“Internationaal zijn er duidelijke kaders: het Vluchtelingenverdrag, mensenrechtenverdragen en het VN-Migratiepact. Maar veel staten respecteren die niet consequent. Europa wringt zich vaak in bochten om zijn verplichtingen te omzeilen. De samenwerking met derde landen, denk aan Libië of Tunesië, is een ethisch mijnenveld.
Daar worden mensen in kampen opgesloten, mishandeld of zonder procedure teruggestuurd. Dat is niet alleen onmenselijk, het is ook illegaal volgens het internationale recht. Het Europese beleid werkt zo deels mee aan mensenrechtenschendingen.”
Waarom lijken mensen daar zo weinig van te weten of om te geven?
“De publieke opinie wordt sterk gestuurd door framing: termen als ‘crisis’, ‘invasie’ en ‘illegaal’ worden gretig gebruikt, zonder context. Dat leidt tot angst en simplificatie. Wie solidariteit uitspreekt, krijgt vaak het verwijt naïef te zijn.
Maar echte naïviteit is denken dat je een complex mondiaal fenomeen kan oplossen met hekken en wetten alleen. We moeten erkennen dat migratie een onderdeel van onze wereld is, met mensen die recht hebben op veiligheid en waardigheid.”
Wat moet er dan veranderen?
“We moeten het narratief bijstellen. Stop met spreken over ‘probleemmigranten’ en begin te spreken over mensen, met verhalen en rechten. Er moeten veilige en legale migratieroutes komen, gekoppeld aan eerlijkere handelsverhoudingen en duurzame ontwikkelingssamenwerking.
In Europa moeten we erkennen dat migratie niet verdwijnt, maar wel beheersbaar en rechtvaardig kan worden georganiseerd. Dat vraagt moed, politieke visie en solidariteit.”
En wat met mensensmokkel?
“Mensensmokkel zal afnemen zodra mensen een andere, veilige weg hebben. Zolang we muren bouwen in plaats van bruggen, blijft er een markt voor illegale oversteek. En die markt is mee gecreëerd door een wereld die de ene mens mobiliteit gunt en de andere niet.”