Schrijfster en filosofe Tinneke Beeckman denkt na over het leven. In haar column zoekt ze raad bij jonge en oude filosofen, maar ook bij muzikanten.
Wat betekent filosofische zelfzorg? Het kortste citaat daarover komt niet van een filosoof, maar van de Canadese schrijver en muzikant Leonard Cohen: “Tenzij je de oceaan wordt, zal je elke dag zeeziek zijn.” Je maakt het jezelf lastig als je denkt tegenover het leven te staan. Je bént het leven; je bent de deining, de stilte, de storm, het oppervlak, de diepte, het creatieve, de destructie. Wat dat inzicht in jouw leven concreet betekent, moet je zelf uitmaken. Filosofie geeft geen hapklaar advies.
Leonard Cohen verbleef decennialang enkele maanden per jaar in een boeddhistisch klooster in California. Zijn ‘oceaangedachte’ is sterk aan die traditie verwant. Tegelijk verwoordt Cohen een idee dat evengoed in de klassieke westerse filosofie voorkomt.
In zijn Brieven aan Lucilius geeft de stoïcijn Seneca een gelijkaardige suggestie: “Toti se inserens mundo”, je moet je helemaal onderdompelen in de wereld. Elke dag moet je oefenen om een ego-gericht perspectief te overstijgen. Daartoe voer je een zelfonderzoek. Je brengt in kaart wat je voelt, denkt, verlangt, maar ook hoe je een klein deeltje bent van een geheel dat je eindeloos overstijgt. Je hebt aandacht voor je aandacht; prosochè in het Grieks, een vorm van prudentia, voorzichtigheid, wijsheid. Je zoekt datgene in jezelf waarin je jezelf overtreft. Door elke dag te oefenen, met vallen en opstaan, slaag je erin een kosmisch zelfbewustzijn te ontwikkelen. Wat uiterst individueel lijkt, is meer dan individueel; je hebt een geest die deelachtig is aan iets universeels.
Over die geest, die daimonion sprak Socrates al. Hij noemde het zijn innerlijke stem die hem tot het betere aanspoorde. Het was het redelijke, het natuurlijke, zelfs het goddelijke in hemzelf. Die demon behoedde hem voor vergissingen. En het was beter om naar die innerlijke stem te luisteren dan naar de doxa, de gangbare publieke opinies. Als je dus moet kiezen tussen leven in harmonie met jezelf of in harmonie met wat anderen denken, moet je voor je eigen denken kiezen. De weg naar zelfkennis kan best lastig zijn; hij leidt niet naar een makkelijk of een conformistisch leven.
Vandaag de dag is de praktische filosofie nog altijd populair, al is ze vele eeuwen oud. Ze omvat ook meerdere denkstromingen; stoïcijnen, epicuristen, sceptici en vele anderen. Elke filosofische strekking formuleert een variatie op het kosmische perspectief. Ik benadruk dat omdat de praktische filosofie soms tot een erg individualistische visie wordt herleid en tot een snelle zelfhulp- of zelfverbeteringstechniek. Enkele inspirerende quotes zouden je dan aanzetten om je doelen te bereiken: je kan beter presteren, je status verhogen, je publieke imago beheersen. Maar daarmee heeft filosofisch denken niets te maken. De klassieke, praktische filosofie verenigt meerdere perspectieven: de relatie tot zichzelf, tot de anderen (vriendschap, familie) tot de samenleving en tot de wereld.
Twee valkuilen moet je dus vermijden. Dat je bij zelfonderzoek alleen diep in jezelf graaft en de bredere kijk vergeet. En dat je denkt dat wijsheid meteen succes of winst oplevert. Zelfzorg en zelfkennis beogen maar één effect, zoals Cohen al wist: minder zeeziek zijn.
Lees hier meer columns van Tinneke Beeckman.
Lees hier andere artikels over zelfzorg.
Heb je zelf nood aan een gesprek, dan kan je altijd terecht bij een huisvandeMens in je buurt.