Een uitnodiging om grenzen te verleggen
Artikel verschenen in demens.nu/ Magazine jg14 nr2. Lees hier meer artikels over ‘taboes’.
Hoewel het vrijzinnig humanisme kritisch staat tegenover allerhande taboes binnen de samenleving, zijn er toch ook een aantal thema’s die op weerstand stuiten, zoals het ‘spiritueel atheïsme’. Wat houdt spiritueel atheïsme echter in? Waar komt het taboe vandaan en kunnen we het ontkrachten?
Patricia Van de Velde
Een existentiële zoektocht
Het begrip ‘spiritueel atheïsme’ is een gelaagd begrip. Het woord ‘spiritueel’ betekent letterlijk ‘geestelijk’ en refereert aan een zelfbewustzijn in verbinding met de totaliteit van het leven, de wereld enzovoort. Spiritueel atheïsme verwijst naar een visie waarbij individuen een existentiële zoektocht ondernemen, zonder de noodzaak van een god of andere bovennatuurlijke entiteiten.
Die zoektocht kan zich uiten in een diepgaande waardering voor het universum, het zoeken naar betekenis in het leven of het ervaren van verbondenheid met anderen en de natuur. Het belangrijkste kenmerk is dat er geen geloof in een hogere macht aanwezig is. In plaats daarvan wordt spiritualiteit geïnterpreteerd als een manier om de menselijke ervaring in al haar complexiteit en schoonheid te begrijpen, zonder te verwijzen naar religieuze dogma’s of bovennatuurlijke verklaringen.
Bij het zoeken naar auteurs die zich in dat thema verdiepen, kom je vaak uit bij een introductie vanuit een eigen beleving en een eigen kijk op het leven. Waarom het thema mij precies aanspreekt, is te kaderen binnen mijn eigen levensfilosofie en het ontstaan ervan. Mijn vader is een uitgesproken atheïst en mijn Taiwanese moeder is een protestantse, beïnvloed door het boeddhisme en het taoïsme. Antropoloog Rik Pinxten heeft me als kunstwetenschapper met het vak ‘Vergelijkende studie van religies’ op weg geholpen om vandaaruit mijn eigen levensbeschouwing te definiëren.
Nadenken over het grotere geheel
Ik vraag me vaak af wat het leven, de dood, geluk en menselijkheid betekenen binnen het grotere geheel van deze global village. Ik ben praktisch en geestelijk aangetrokken tot een verruiming van mijn niet-gelovig zijn. Ervaringen die me daarin gesterkt hebben, zijn bijzondere momenten van ontmoeting en verbinding met onbekenden, bijvoorbeeld tijdens een rondleiding in het VolXmuseum in Deurne met kinderen die zeggen ‘dit is de mooiste dag van mijn leven’, bij een groepsgezang in India naast een boom die het hele dorp stutte en bij een rondleiding in het MAS in Antwerpen waarbij jongeren hun krachtobjecten tekenden en erover vertelden.
Ik geloof in de kracht van bezinning, meditatie en kritisch denken. Overgangsmomenten waar samenhorigheid, bezieling, passie en liefde aan te pas komen, raken mij diep. Ik ben ontroerd door kunst, muziek, erfgoed, bergen en natuur. De natuur kan me bijvoorbeeld verrassen in mijn moestuin en me vervullen met dankbaarheid voor het leven. Ik kan ook ontroerd raken door stoeten, fakkeltochten, rituelen en plechtigheden. Zo heb ik voor mijn dochters een speciaal lentefeest georganiseerd dat bij hen en de familie nog lang nazinderde. Het deed hen met verwondering stilstaan bij die bijzondere levensfase.
Na het lezen van het boek Goddeloos: waarom we atheïsme nodig hebben van Stine Jensen, filosoof en bekroond met de prijs ‘Atheïst van het jaar 2024’, kan ik met zekerheid stellen dat ik wil pleiten voor wat zij een baldadig en teder atheïsme noemt, een nieuwe vorm van spiritueel atheïsme.
Over die tedere dimensie schrijft Jensen: “Dat inzicht verruimt je denken en maakt het mogelijk om ook de samenwerking met gelovigen vaker op te zoeken en daar lol in te hebben; immers, de atheïst is vaak gepreoccupeerd met dezelfde zaken als de theïst: zingeving, god(deloosheid), het goede en het kwade, de rol van het esthetische en cultuur.” Zij heeft “eigenlijk geen taboe, een heel enkele keer wat hoon” ervaren. “De term opent zelfs wat deuren naar mensen die atheïsme associëren met iets hards en kils. Maar niet gelovig zijn.” Naast die tederheid heb je ook baldadigheid nodig, aldus Jensen, “omdat er nog altijd veel wanpraktijken plaatsvinden in naam van God.” En ze preciseert: “Als atheïst moet je opkomen voor het recht om niet te geloven, want dat is niet gegarandeerd.” (lees verder onder de foto)
Spirituele zorgverleners
Als we filosoof Leo Apostel (1925-1995) volgen, de grondlegger van het begrip ‘spiritueel atheïsme’, hoeft dat geen negatieve connotatie te dragen, maar gaat het over verwondering, de aandacht buiten jezelf plaatsen en een verruiming van het bewustzijn door stilte, meditatie en zonder dogma’s. Karen François, hoogleraar filosofie aan de Vrije Universiteit Brussel, geeft aan dat Leo Apostel een denkkader heeft willen bieden waarin ook vrijzinnigen zich voor een verruimde belevingservaring kunnen vinden.
Wellicht doet de term te veel aan esoterie denken, maar dat hoeft niet zo te zijn. Misschien is het zoeken naar een betere term voor die strekking, want daar wringt het bij sommige vrijzinnigen. Het woord ‘spiritueel’ doet aan ‘religiositeit’ denken en dat wil men vermijden. Terwijl het gaat om een existentiële bezinning op jezelf en de wereld zonder godsbeeld.
Dat onderwerp komt ook regelmatig aan bod in gesprekken met vrijzinnig humanistische consulenten in de huizenvandeMens. Voor de meesten van hen is existentiële expertise hét uitgangspunt van hun dagelijks werk. In 2024 organiseerden ze een studiedag rond het thema ‘spiritueel atheïsme’ om het taboe te doorbreken, hoewel ze aangeven in de praktijk zelf geen taboe meer te ondervinden. Een eerdere studiedag over spiritualiteit, in 2007, leidde tot het boek De kunst buiten het zelf te treden: naar een spiritueel atheïsme met bijdragen van onder anderen Gily Coene, Jean Paul Van Bendegem, Eddy Borms en Daniel Acke.
Vrijzinnig humanistische consulenten helpen anderen als spirituele zorgverleners bij plechtigheden en zingevingsgesprekken, net zoals moreel consulenten in gevangenissen, ziekenhuizen, woonzorgcentra en bij Defensie ook doen. Samen met de andere levensbeschouwingen geven ze op die manier betekenis aan ieders levensvragen. De leuze ‘ken jezelf’ werd al in de Griekse oudheid gebruikt. ‘Kom tot jezelf’ zijn dan weer woorden die je tegenwoordig in de happy business tegenkomt, in zelfhulpboeken, bij retraites, coaching allerhande en therapieën.
Heel wat mensen zoeken morele steun bij de uitdagingen van het leven en de dood. Ze vinden niet altijd hun weg naar de vrijzinnigheid. Misschien rust daar nog een taboe op? Het atheïsme en het vrijzinnig humanisme geven nochtans, net als religies en godsdiensten, betekenis, zin en woorden aan het moeilijk uitspreekbare. Is dat niet de essentie van een levensbeschouwing? Het doet ons nadenken over welke zingevende kaders er voor niet-gelovigen zijn. Welke rituelen en gebruiken zijn er voor de atheïst? (lees verder onder de foto)
Achter het taboe
Het taboe op het begrip ‘spiritueel atheïsme’ berust op het gegeven dat spiritualiteit vaak met het verlaten van rationaliteit, wetenschap en ethiek wordt geassocieerd. Vrijzinnig humanisten benadrukken het wetenschappelijk denken, het bewijs en het menselijk vermogen om betekenis te scheppen in een wereld die geen inherente goddelijke bestemming heeft. Spiritualiteit associëren ze met een geloof in het bovennatuurlijke. Die visie zorgt ervoor dat heel wat vrijzinnige denkers zich ongemakkelijk voelen bij de gedachte dat spiritualiteit en atheïsme verenigbaar kunnen zijn. Evenwel zijn sommige vrijzinnigen ook vrijmetselaars en behoren ze tot een loge, een vereniging van ‘spirituele bouwvakkers’, rijk aan rituelen en symboliek.
Er kan ook de angst voor het verlies van gemeenschappelijke grond zijn. Sommige vrijzinnige gemeenschappen delen de overtuiging dat spiritualiteit, als die al bestaat, noodzakelijkerwijs rationeel en gestoeld op wetenschap en ethiek moet zijn. Het idee dat spiritualiteit los van een georganiseerd systeem van geloof kan bestaan, kan als een bedreiging voor de identiteit van de gemeenschap zelf worden gezien. Vrijzinnigen die stevige kritiek op religie en mysticisme hebben, kunnen spiritueel atheïsme als een soort terugkeer naar de vage en onzekere gebieden van religieuze ervaring beschouwen, iets wat ze liever vermijden. (lees verder onder de foto)
Een weg naar verbinding
Toch heeft het spiritueel atheïsme veel te bieden aan de bredere vrijzinnig humanistische gemeenschap. Het geeft de mogelijkheid om een dieper gevoel van verbinding te ervaren. Het moedigt mensen aan om hun eigen betekenis te zoeken in het leven en de wereld om hen heen, wat tot een grotere mate van zelfreflectie en persoonlijke groei kan leiden. Dat kan bijzonder waardevol zijn voor mensen die zich niet met traditionele religies willen identificeren, maar wel naar een vorm van spiritualiteit verlangen die hen helpt om met het grotere geheel van het bestaan om te gaan.
Een spiritueel atheïsme doet geen afbreuk aan de atheïstische strijd van secularisering en neutraliteit. Ook voor het wetenschappelijk denken staat de deur open, want er zijn recente onderzoeken op het gebied van tijd en ruimte, van kwantumfysica en andere disciplines die het immateriële bestuderen. Hoe staat de academische (westerse) wereld tegenover de Chinese geneeskunde en begrippen als ‘chi’, levensenergie en energetisch bewustzijn?
Nick Jankel, auteur van Spiritual Atheist: a Quest to Unite Science and Wisdom into a Radical New Life Philosophy to Thrive in the Digital Age, verwijst in zijn boek onder meer naar natuurkundige Roger Penrose en anesthesioloog Stuart Hameroff die suggereren dat de dubbele aspecten van spiritueel atheïsme – materie en bewustzijn – op kwantumniveau ‘verstrengeld’ zouden kunnen zijn in zogenoemde microtubuli, kleine eiwitstructuren in de zenuwcellen in de hersenen.
Spiritueel atheïsme kan ook een brug slaan tussen verschillende wereldbeschouwingen. In plaats van de kloof tussen religie en wetenschap te verdiepen, kan het ertoe bijdragen om beide te verzoenen op een manier die ruimte geeft aan persoonlijke ervaring en collectieve verantwoordelijkheid. In een tijd waarin de wereld steeds meer gepolariseerd raakt, biedt het de mogelijkheid om gemeenschappelijke menselijke waarden te vinden zonder dat men het rationalisme of de wetenschap hoeft los te laten.
Grenzen verleggen
Vrijzinnig humanisten kijken doorgaans met een open blik naar andere levensbeschouwingen en religies. Dat is het uitgangspunt van auteur Sander Herremans geweest in zijn boek De gelovige atheïst. Als leerkracht niet-confessionele zedenleer ziet hij hoe leerlingen met elkaar in een interlevensbeschouwelijke dialoog gaan en hoe religies ons kunnen helpen om te leren stilstaan, om te kijken naar waar we mee bezig zijn. Volgens hem waren Boeddha, Mohammed en Jezus progressieve rebellen die kritisch naar het onrecht in de maatschappij keken. Ze gingen tegen de dogma’s van hun tijd in en zorgden voor een positieve verandering. Het woord ‘geloven’ plaatst hij in een breder (taalkundig) perspectief. Hij werd uitgenodigd voor lezingen en workshops in heel Vlaanderen, maar ondervond weinig steun en weerklank binnen de georganiseerde vrijzinnigheid. Die schrok ervoor terug om hem uit te nodigen.
Het taboe rond spiritueel atheïsme binnen de vrijzinnigheid is dus een complex fenomeen. Het komt voort uit de lange geschiedenis van verzet tegen religieuze dogma’s en de wens om wetenschap en rationaliteit voorop te stellen. Toch ligt hier een interessante kans voor de vrijzinnig humanistische gemeenschap, door een manier van spiritualiteit voor te stellen die niet afhankelijk is van bovennatuurlijke overtuigingen. Het vraagt om een heroverweging van wat we onder spiritualiteit verstaan en hoe we die in een moderne, op kennis gebaseerde samenleving kunnen integreren. Het is een uitnodiging om niet alleen de grenzen van het atheïsme, maar ook die van de spiritualiteit zelf te verleggen.
