Terwijl de wereld zich op technologische vooruitgang zoals artificiële intelligentie en op geopolitieke spanningen richt, voltrekt zich een ingrijpende crisis: de stroom van mensen die hun thuis door klimaatverandering moeten verlaten, neemt toe. Die klimaatmigratie is een complex en urgent vraagstuk dat de komende decennia bepalend zal zijn voor mondiale stabiliteit, rechtvaardigheid en solidariteit.
Jérémy Celen
Binnen of buiten landsgrenzen
Migratie vindt voor het overgrote deel plaats binnen landsgrenzen. Mensen trekken van het platteland naar de stad, wat leidt tot overbevolking in de steden, druk op allerhande voorzieningen en zelfs sociale spanningen. In instabiele regio’s kan dat in humanitaire crisissen uitmonden.
Wanneer binnenlandse oplossingen niet volstaan, zoeken mensen hun heil in andere landen. Dat stelt het internationale recht voor een uitdaging: klimaatvluchtelingen vallen niet onder de klassieke definitie van een vluchteling, waardoor hun bescherming onzeker is.
Conventie van Genève
De Conventie van Genève van 1951 of het Vluchtelingenverdrag van de Verenigde Naties definieert iemand als vluchteling wanneer die een internationale grens overging “uit gegronde vrees voor vervolging wegens ras, godsdienst, nationaliteit, het behoren tot een bepaalde sociale groep of politieke overtuiging”.
Klimaatverandering werd dus niet in die definitie opgenomen. Uit cijfers van de Verenigde Naties (VN) blijkt nochtans dat er de afgelopen tien jaar 21,5 miljoen ‘verplaatsingen’ plaatsvonden als gevolg van weersomstandigheden. Dat zijn er dubbel zoveel als de verplaatsingen veroorzaakt door conflicten en geweld.
Impact van klimaatverandering
Klimaatverandering beïnvloedt migratie op directe en indirecte manieren. Extreme weersomstandigheden zoals overstromingen, droogtes, stormen en bosbranden vernietigen huizen, landbouwgrond en infrastructuur. Tegelijkertijd verergert klimaatverandering ook andere oorzaken van ontheemding zoals langdurige droogtes die tot verwoestijning leiden, watertekorten en voedselonzekerheid. Langzame veranderingen zoals de stijging van de zeespiegel verzilten voorheen vruchtbare gebieden, wat ervoor zorgt dat de woonplaats stilaan onleefbaar wordt.
De VN verwijzen naar vier ‘klimaathotspots’ die een grote impact van de klimaatverandering ervaren. Het betreft de Sahel-regio, waar langdurige droogtes ertoe leiden dat gewelddadige bendes raids plegen en de toegang tot water en landbouwgrond onder hoogspanning komt. Ook Bangladesh, dat traditioneel tropische stormen en overstromingen over zich heen krijgt, zal een hogere frequentie aan cyclonen en wateroverlast moeten trotseren. De zware moessonregens zorgen naast overstromingen ook voor aardverschuivingen, waardoor de Bengaalse huizen en vluchtelingennederzettingen van de Rohingya in gevaar komen. Dat zorgt voor ontheemding. In Somalië, dat erg afhankelijk is van veeteelt, profiteert de salafistische terreurorganisatie Al-Shabaab van de extreme weersomstandigheden die de voedselbevoorrading en politieke stabiliteit onder druk zetten. Al-Shabaab gebruikt het verlies van onder meer de weidegronden om mensen te rekruteren. Binnen Somalië alleen al zijn er bijna drie miljoen mensen op de vlucht. In landbouwland Jemen gebeurt iets gelijkaardigs, met onder andere Al Qaida, Houthi-rebellen en de soennitische regering die al tien jaar lang een bloedige burgeroorlog uitvechten.
Voor sommige gemeenschappen, zoals de eilandstaat Tuvalu in de Stille Oceaan met tienduizend inwoners, is migratie geen keuze maar een noodzaak. Het hele land dreigt te verdwijnen door de stijgende zeespiegel, wat vragen oproept over staatsburgerschap, cultuurbehoud en internationale verantwoordelijkheid. Australië laat inmiddels via een bijzonder visumprogramma toe dat de inwoners van Tuvalu het Australische burgerschap kunnen aanvragen. De helft van de bevolking deed dat al. Elk jaar worden er 280 aanvragers uitgeloot die naar Australië mogen verhuizen.
Geen bewijs
Niet alle migratiespecialisten zijn overtuigd van de redenering dat klimaat een impact op migratie heeft. Socioloog Hein de Haas stelt bijvoorbeeld dat er geen wetenschappelijk bewijs voor klimaatmigratie bestaat. Hij meent dat er te snel een link met veranderende leefomstandigheden en het vluchten van mensen wordt gelegd.
Zo is klimaat volgens hem geen rechtstreekse motor van migratie, maar kan het natuurlijk wel conflicten zoals hierboven beschreven, aanjagen. De Haas verwijst daarbij naar de situatie dat migratie voornamelijk door de vraag naar goedkope arbeidskrachten wordt gedreven. Hij geeft dan ook aan dat de grootste slachtoffers van klimaatverandering in hun getroffen gebied zullen blijven en dat alleen degenen met kapitaal zullen vluchten. Hij pleit voor een meer genuanceerde visie op migratie en stelt dat de globale migratiestromen al decennia vrij stabiel zijn.
Behoefte aan solidariteit
De meest kwetsbare regio’s en bevolkingsgroepen worden onevenredig hard getroffen door extreme weersomstandigheden. Experts zijn het niet per se eens over de rechtstreekse impact van klimaat op migratie, maar de gevolgen van extreme weersomstandigheden voor mens en natuur ogen alleszins bijzonder zwaar. De door de mens aangedreven klimaatverandering versterkt die fenomenen nog en zonder solidariteit vanuit de rijke landen zullen de humanitaire catastrofes drastisch toenemen.