Toen de regering-De Wever begin 2025 het strengste migratiebeleid binnen de grenzen van het recht aankondigde, leek dat een grote ommekeer van het vorige beleid. Onder Vivaldi aarzelde staatssecretaris Nicole de Moor (CD&V) niet om telkens over die grenzen te stappen voor electoraal gewin. Sinds 2021 is België meer dan tienduizend keer veroordeeld voor een gebrek aan opvang. Wat betekenen rechten als de overheid ze systematisch negeert?
Wouter Goemaere
Waken over mensenrechten
Migratie is vandaag een erg complex en beladen thema. In mei 2025 ondertekende premier Bart De Wever (N-VA) samen met acht andere Europese regeringsleiders een open brief waarin ze het Europees Hof voor de Rechten van de Mens op het matje roepen. Volgens hen zou het Hof te vaak uitwijzingen van criminele immigranten blokkeren. Een verontrustende uitspraak, want wie het Europees Hof onder druk zet, raakt aan de fundamenten van de rechtsstaat.
Het Hof is er niet om politieke agenda’s uit te voeren, maar om te waken over de rechten van iedere mens – ook wanneer dat politiek ongemakkelijk is. Mensenrechten zijn geen obstakel voor veiligheid, maar net een waarborg dat de overheid haar macht niet misbruikt. Mensenrechten verplichten staten om mensen een eerlijk proces te geven en hen niet terug te sturen naar landen waar hun leven of vrijheid in gevaar is.
De rechtsstaat
In een liberale democratie vormt de rechtsstaat het fundament waarop het hele systeem rust. Het volk kiest vertegenwoordigers die wetten stemmen, de overheid voert ze uit en rechters controleren de naleving ervan. In een autocratie ligt die publieke macht bij één persoon of een kleine groep die naar eigen goeddunken handelt als judge, jury and executioner. Door de macht op te splitsen kan een tak die buiten zijn bevoegdheden treedt, teruggefloten worden.
De overheid zit aan de knoppen. Als uitvoerende macht commandeert zij het leger, de politie en het volledige ambtenarenapparaat dat de staat draaiende houdt. Maar daarmee zit zij niet aan de top van de piramide. De andere takken – de wetgevende en de rechterlijke macht – zijn niet ondergeschikt, maar doen dienst als checks and balances. Alles wat de overheid doet, moet gebaseerd zijn op een wet – het legaliteitsbeginsel. Dat garandeert dat het volk, via het parlement, ultiem de grenzen bepaalt waarbinnen de regering haar macht uitoefent. En om te controleren dat burgers én overheid de wet naleven, staat een korps aan onafhankelijke rechters klaar.
Als sluitstuk moet een grondwet de fundamentele rechten en vrijheden van burgers beschermen. Een democratie functioneert namelijk niet zonder dat burgers zeker zijn van hun vrijheid van meningsuiting, persvrijheid, gelijkheid onder de wet, enzovoort.
Maar wat gebeurt er als de checks and balances niet langer functioneren? Wanneer de uitvoerende macht zich niets van rechterlijke uitspraken aantrekt en het parlement zijn controlerende rol niet speelt? In België en Europa zien we al verontrustende signalen, maar in de Verenigde Staten is de balans intussen helemaal zoek. Sinds het aantreden van president Donald Trump wordt migratie niet langer benaderd als een juridisch en menselijk vraagstuk, maar als een instrument van macht en controle. Het verhaal van Kilmar Abrego Garcia toont wat er gebeurt als fundamentele rechten ondergeschikt worden gemaakt aan een onbegrensde migratiepolitiek.
Kilmar Abrego Garcia
In 2011 stuurde zijn familie de zestienjarige Kilmar Abrego Garcia naar de VS om te ontsnappen aan de klauwen van lokale bendes in El Salvador. Acht jaar later verkreeg hij van een Amerikaanse rechter een bijzonder beschermingsstatuut waardoor hij niet naar zijn thuisland teruggestuurd mocht worden. Daardoor kan hij legaal werken en wonen in de Verenigde Staten. Hij trouwde met de Amerikaanse Jennifer Vasquez Sura en werd vader van een zoontje, naast twee kinderen uit haar vorige huwelijk.
Toen hij op 12 maart 2025 zijn zoontje bij zijn grootmoeder ging ophalen, werd hij opgepakt en op een deportatievlucht gezet naar het CECOT, een beruchte megagevangenis in El Salvador. Hij werd ervan beschuldigd lid van de bende MS-13 te zijn, maar kreeg niet de kans om zich te verdedigen. Zijn en vele anderen hun grondwettelijk recht op habeas corpus, het recht om zich tegen willekeurige arrestatie te verdedigen, werd door de president opzijgeschoven omdat het zijn deportatieagenda belemmerde.
Het Hooggerechtshof oordeelde op 10 april dat de overheid hem niet had mogen deporteren en er alles aan moest doen om zijn terugkeer te faciliteren. Trump antwoordde laconiek dat dat onmogelijk was, terwijl de president van El Salvador lachend naast hem zat. Ondertussen probeert Trumps administratie de publieke opinie ervan te overtuigen dat Abrego Garcia een gewelddadig, crimineel bendelid is en dat hij illegaal in de Verenigde Staten verbleef en zijn vrouw mishandelde. Onder stijgende druk van de publieke opinie, inclusief Jennifer Vasquez Sura, haalde Trump hem uiteindelijk terug naar de VS, waar hij berecht zal worden.
Zijn bestemming, het CECOT, maakt deel uit van een bewuste strategie. Omdat de gevangenis buiten het grondgebied van de Verenigde Staten ligt, stelde de Amerikaanse overheid dat haar juridische verplichtingen daar niet gelden – een redenering die door mensenrechtenorganisaties en rechters fel wordt betwist. Sonia Sotomayor, rechter in het Hooggerechtshof, waarschuwde dat die logica de deur openzet voor een systeem waarin zelfs Amerikaanse burgers zonder proces gedeporteerd en opgesloten kunnen worden, buiten het bereik van de Amerikaanse rechtsmacht.
Ook de detentieomstandigheden vallen daardoor, zogezegd, buiten de verantwoordelijkheid van de Amerikaanse overheid. Ondanks de goede band tussen beide presidenten blijkt het onmogelijk om menselijke detentieomstandigheden te voorzien. Human Rights Watch meldt dat gevangenen in het CECOT geen contact met hun familie of een advocaat mogen hebben, niet naar buiten mogen, in te kleine cellen worden opgehokt, onvoldoende eten en medicijnen krijgen en vaak mishandeld of gefolterd worden.
Migratiebeleid zonder grenzen
Intussen schrijft de Amerikaanse overheid deportatiequota uit ten belope van drieduizend mensen per dag, ofwel meer dan een miljoen mensen per jaar. Trumps belofte om alleen criminelen uit te zetten, is allang niets meer dan een excuus om hele gemeenschappen te ontwrichten. Ook mensen zonder strafblad die al jaren in de VS wonen, werken en belastingen betalen, worden opgepakt en gedeporteerd. Zijn terreurbewind dringt het aantal migranten aan de grens terug, maar de quota blijven. Daarom komen nu ook migranten met een geldig verblijfsrecht in het vizier.
Agenten van de Amerikaanse immigratiedienst ICE (Immigration and Customs Enforcement) schuwen daarbij de vuile tactieken niet. Ze voeren gemaskerde invallen uit op werkplaatsen of vermommen zich om mensen in de val te lokken en op te pakken. Zo doen zij zich voor als politieagenten die een paar vragen willen stellen, als werkgevers die een job aanbieden of als gelovigen die over de Bijbel komen praten. Ze sturen valse uitnodigingen naar mensen in een lopende migratieprocedure voor een gesprek over hun verblijfsstatus, om hen dan aan het immigratiebureau te arresteren. Zelfs wie zich aan alle regels houdt, kan alsnog opgepakt worden.
De rechterlijke macht slaagt er niet in om Trumps uitwassen aan banden te leggen. Zo deinst de overheid er niet voor terug om immigratierechters te ontslaan als ze niet streng genoeg zijn. Via het Hooggerechtshof heeft Trump bovendien bekomen dat een injunctie, een rechterlijk bevel om een onwettige praktijk tijdelijk stop te zetten, geen nationale geldigheid meer heeft. Onwettige besluiten en praktijken moeten nu staat per staat worden aangevochten tot het Hooggerechtshof een (nationaal geldend) vonnis bereikt. Door de chaos en de snelheid waarmee de administratie te werk gaat, zal zo’n besluit voor veel mensen te laat komen.
Ook de wetgevende macht zal Trump niet snel een halt toeroepen. Het Congres keurt de budgetten goed en neemt wetten aan waar de president zich aan moet houden. Maar Trump regeert vooral met presidentiële decreten, terwijl de Republikeinse meerderheid het machtsmisbruik laat begaan. De diehards juichen zijn ‘doortastendheid’ toe, zijn tegenstanders houden zich koest uit vrees voor politieke vergelding. Als lid van het Congres kunnen Democraten zich nog beroepen op hun recht om ICE-detentiecentra te bezoeken. Maar ook daar werpt de overheid onwettige barrières op om iedere controle te vermijden.
Een eerlijk en humaan migratiebeleid kan alleen bestaan in een sterke rechtsstaat. Die zorgt ervoor dat iedereen – ook migranten – beschermd wordt door de wet en dat ook de overheid zich aan de regels houdt. Als politici rechterlijke uitspraken negeren of mensenrechten als een hindernis afschilderen, dan komt dat evenwicht in gevaar. In zo’n klimaat dreigt niet alleen de bescherming van migranten te verdwijnen, maar staat ook de rechtsstaat op het spel.
Foto’s © Christopher Penler / Shutterstock.com