Hoe breng je verbindende communicatie in de praktijk in de lessen niet-confessionele zedenleer? Filip Rogiers, leerkracht ncz aan het GO! Atheneum Unesco Koekelberg, spitst zich daarbij vooral toe op de vraag hoe je kan verbinden zonder in te binden. Filip staat sinds september 2023 voor de klas en geeft les in de derde graad, doorstroomfinaliteit.

Laat mij beginnen met een open deur. Het gaat niet goed met de mensenrechten in deze wereld. Op een totaal van 195 landen is het aantal volwaardige democratieën gedaald tot slechts twee dozijn. De Verenigde Staten worden daar vooralsnog bijgerekend, ook al beukt president Trump daar elke dag almaar brutaler op de rechtsstaat in. Democratie, vrede en vrijheid hebben we, zeker in Europa, lange tijd als vanzelfsprekend beschouwd. We kunnen die zelfgenoegzaamheid maar beter zo snel mogelijk afleggen.

“Wat voor antwoord kunnen wij als humanisten bieden?” vroeg Robbert Bodegraven, directeur van het Humanistisch Verbond Nederland, zich begin dit jaar af in een inspirerende lezing getiteld Een humanistisch antwoord op oorlog. Daarin zegt hij: “Hoe we de vrede verdedigen in tijden van oorlog is niet alleen een politieke discussie, het is ook een diep menselijk vraagstuk.”

“Aanzetten tot haat en gewelddaden is en blijft een strafbaar feit, zowel in het individuele als het internationale strafrecht”

Humanisme is géén vanzelfsprekendheid. Humanisme is een werkwoord. Een burgerplicht. Als het onder druk staat, moeten we durven te ‘polariseren’. Ik plaats het woord tussen aanhalingstekens omdat ik er uiteraard niet mee bedoel dat we elkaar de kop moeten inslaan. Wel moeten we ‘onverdraagzaam’ zijn voor wie onverdraagzaamheid preekt en zeker voor wie dat in de praktijk vertaalt – aanzetten tot haat en gewelddaden is en blijft een strafbaar feit, zowel in het individuele als het internationale strafrecht.

Met fascisten en diverse andere integristen, die gemeen hebben dat ze het op democratie en mensenrechten hebben gemunt, moet je geen compromissen willen sluiten. Op cruciale momenten in de geschiedenis is ‘neutraliteit’ de facto medeplichtigheid. Neville Chamberlain, op dat moment premier van het Verenigd Koninkrijk, meende in 1938 ook nog altijd dat hij met nazi-Duitsland kon ‘verbinden’. Niet optimisme, maar verzet is hier een morele plicht. Niet inbinden is de taak van alle humanisme.

“Hoe verbind je zonder in te binden? Herinneringseducatie is daarbij een must, samen met respectvol in dialoog gaan”

Daarmee heb ik de kernvraag – hoe breng je verbindende communicatie in de praktijk? – nog niet beantwoord. Ik wens de vraag te herformuleren: hoe verbind je zonder in te binden? En hoe vertaal je dat in de klas? Herinneringseducatie is daarbij een must, samen met respectvol in dialoog gaan. In elke les niet-confessionele zedenleer gaat het in se over het stellen en bewaken van humanistische grenzen.

Net zoals ‘polariseren’ plaats ik ‘dialoog’ hier tussen aanhalingstekens. Betekent het één niet dat je elkaar de kop moet inslaan, het ander betekent evenmin dat we ontmenselijkende meningen naar de mond moeten praten. Proberen te begrijpen? Ja. Goedkeuren? Nee. Ook dat is een les in humanisme: je moet niet willen ‘verbinden’ met mensen die de Holocaust of andere genocides ontkennen of minimaliseren. De aarde is niet plat, de klimaatverandering is een feit, zo ook zijn rassenhaat, homofobie, discriminatie, vervolging geen meningen, maar misdaden.