Met Punt, komma, andere lijn maakt Wim Claeys (53) een theaterstuk over de euthanasiewens van zijn mama. Hij wil daarmee het publiek laten lachen, ontroeren, maar ook laten nadenken over keuzes rond het levenseinde. “Het is een afweging tussen levenskwaliteit en de ballen hebben om die beslissing te nemen.”

We worden verwelkomd door de Gentse volkszanger in zijn woning nabij de Dampoort. We nemen plaatsen tussen trekzakken en andere muziekinstrumenten. Wim Claeys is cabaretier en volkszanger. Met zijn liederen en verhalen houdt hij het vuur brandend van de Gentse taal en een eigenzinnige, progressieve volkscultuur. In de traditie van Walter De Buck bezingt hij het Gent van vroeger en vandaag, vaak met humor, maar nooit zonder een scherpe blik op de samenleving. Zijn nieuwste theaterstuk vertrekt vanuit een persoonlijk verhaal, rond een bijzonder gevoelig thema:

“Mijn mama vraagt al twee jaar om euthanasie te mogen krijgen. Als je haar dat de eerste keer hoort zeggen, heb je daar als kind eigenlijk geen antwoord op. Je hoort het niet, je negeert het. Maar ze bleef erop terugkomen. En wij bleven dat in het begin ook negeren. Alleen: je kunt dat niet blijven doen. Na een aantal keer dat ze erover begon, hebben we gezegd: kijk, we nemen uw vraag serieus. We gaan proberen jou dat te gunnen.”

Maar dat was niet zo simpel?

“Nee, mijn mama is niet terminaal ziek. Ze is niet dement, heeft geen zware fysieke klachten en er is ook geen ondraaglijk psychisch lijden. Ze is het gewoon beu. Ze ziet bijna niets meer en haar gehoor gaat achteruit. Ze is nog mobiel, maar zit op een kamer in het woonzorgcentrum zonder perspectief. Al haar vrienden zijn dood, of het scheelt niet veel. Er is nog weinig dat het leven haar biedt.

Natuurlijk heeft ze haar kinderen en kleinkinderen. Wij gaan vaak op bezoek, maar voor haar is dat niet voldoende. Daarom zei ze: op mijn negentigste zou ik eigenlijk willen sterven.”

Hoe is het dan verder verlopen?

“Volgens de Belgische wet kan je euthanasie krijgen op basis van twee gronden: psychisch ondraaglijk lijden of terminaal ziek zijn. Maar mijn mama is geen van beide. Via Vonkel, een vzw die mensen met een stervenswens begeleidt, hebben we met twee andere dokters gesproken. Zij hebben ons een derde weg voorgesteld, die ook legaal is: geriatrische polypathologie.

Dat komt eigenlijk neer op een combinatie van ouderdomskwalen die elk op zich niet voldoende zijn om euthanasie te krijgen, maar samen wel zwaar doorwegen. Bijvoorbeeld: niet meer goed zien, bloeddrukproblemen, evenwichtsproblemen, geheugenproblemen, een eetlust die verdwijnt … Als die dingen samenkomen, kan men vandaag ook op een legale manier euthanasie krijgen.”

Hoe is het nu met jouw mama?

“Wel, goed eigenlijk. Ze heeft een paar maanden geleden groen licht gekregen van de geriaters voor euthanasie. En zodra dat er was, was de nood om te sterven precies al een stuk minder.

Ze leeft dus nog altijd. Op dit moment is het een onderwerp dat ze liever vermijdt. Ze weet nu: ik zit zelf aan het stuur van deze beslissing. Niemand anders dan zij gaat die nemen. Daardoor is de druk van de ketel, heb ik de indruk. Het geeft haar gemoedsrust.

Ik denk dat ze ook een beetje wacht op de moed bij zichzelf om de knoop door te hakken. Het blijft een afweging tussen levenskwaliteit, want ze verveelt zich nog altijd evenveel als voordien, en de ballen hebben om het te doen.”

Zou de procedure voor jou nog verbeterd kunnen worden?

“Ja, ik vind van wel. Euthanasie bij voltooid leven is een debat waard. Ik denk dat men in Nederland het verst staat: daar wordt er tenminste echt over nagedacht. Het principe alleen al zou moeten kunnen, vind ik. Toch voor iemand aan het einde van zijn leven. Je moet dat natuurlijk niet aan zestigjarigen voorstellen, maar als iemand ouder is dan de gemiddelde levensverwachting, 85 plus, 90 plus, dan zouden die mensen het recht moeten hebben om te zeggen: Ik heb genoeg geleefd, het is genoeg geweest. Ik vind dat het getuigt van menslievendheid om iemand dat te gunnen.”

Waarom wilde je een theaterstuk maken over de euthanasiewens van jouw moeder?

“Wie mijn werk een beetje kent zal niet verworderd zijn dat ik na een show over mijn opa (IJzer), een show over mijn papa (Zwartzak) en een show over mijn vier dochters (Queens) er nu een gemaakt heb over mijn mama, de vrouw die in al deze shows zijdelings aan bod kwam.

Het verhaal vraagt om nú verteld te worden. Alles wat ik vertel is echt gebeurd in de voorbije jaren: van haar verhuis naar een rusthuis, haar onbehagen daar, de uiting van haar verlangen om te sterven, de euthanasieprocedures onderzoeken en in gang zetten, tot het groen licht voor euthanasie. Ik vertel bijna in realtime hoe de zaken er in mijn familie voorstaan.”

Wat zijn de reacties van het publiek?

“Ik heb hem al een dertigtal keer opgevoerd als try-out en ondertussen is er ook een eerste echte première geweest in De Vooruit. Ik krijg er heel goede reacties op.

Ik ben een grapjas op het podium en speel altijd op de lach. Mensen lachen eigenlijk anderhalf uur aan een stuk, en dat is ook de bedoeling. Maar er zijn ook momenten van ontroering. Voor mij is het een geslaagde voorstelling als die twee elementen er duidelijk in zitten: tranen van het lachen en tranen van ontroering.

Het is ook heel herkenbaar. In het publiek zitten vaak mensen die zelf ouders hebben die met zulke vragen te maken hebben gehad. Ik voel dat het een show is die mensen raakt.”

Heeft jouw mama het stuk al gezien?

“Zeker! Ze wou de première in de Vooruit in Gent niet missen. Ik heb haar op voorhand ook mijn tekst voorgelezen, onder vier ogen. Dat was best emotioneel – we hebben samen eens goed gebleit – maar dat wapende me om zelf niet in de ontroering te schieten op podium.”