Filosofie kan misschien abstract lijken, maar is altijd verbonden met de praktijk. Daarom halen we in ‘Filostory’ een filosofisch boek vanonder het stof. Zoals ‘Utopia’ uit 1516 van de Engelse humanist Thomas More.

Nadenken over de ideale samenleving

Wie dagelijks het nieuws volgt, kan gemakkelijk in zwaarmoedigheid vervallen. Net in moeilijke tijden is het waardevol om te durven nadenken over een betere wereld en hoe we daartoe kunnen komen. Rutger Bregman is zo’n hedendaagse utopische denker. Met zijn populaire boeken De meeste mensen deugen en Morele ambitie probeert hij niet alleen theoretisch, maar ook in de praktijk bij te dragen aan een hoopvollere toekomst.

Het utopisch denken is allesbehalve nieuw. Een van de eerste invloedrijke filosofische utopieën is De staat van Plato, waarin de Griekse filosoof via rationele redeneringen onderzoekt hoe een ideale samenleving er zou kunnen uitzien.

Plato kreeg navolging van de Engelse humanist Thomas More (1478-1535). De term utopie zelf is afgeleid van zijn bekende boek Utopia. Het woord komt uit het Grieks en heeft een dubbelzinnige betekenis: het kan zowel verwijzen naar ‘ou-topos’ (een niet-bestaande plaats) als naar ‘eu-topos’ (een goede of gelukkige plaats).

Utopia, verschenen in 1516, beschrijft een gesprek tussen wereldreiziger Raphael Hythlodaeus en Thomas More zelf. De reiziger beschrijft zijn verblijf op het eiland Utopia en stelt die samenleving, waar burgers het publieke belang boven het eigenbelang plaatsen, voor als de beste ter wereld. Utopia is een rationeel ingerichte samenleving, waar privébezit is afgeschaft, arbeid eerlijk wordt verdeeld, onderwijs voor iedereen toegankelijk is en het algemene belang primeert boven individuele rijkdom.

Een spiegel voor de maatschappij

Pleitte More daarmee voor een communisme avant la lettre? Over hoe we het boek moeten begrijpen, bestaat tot op vandaag veel discussie. De geleerde Engelsman was niet alleen filosoof, maar ook jurist en kanselier van Engeland onder Hendrik VIII. Hij zat zelf jarenlang mee aan de knoppen van de macht. Omdat hij weigerde de koning als hoofd van de Kerk van Engeland te erkennen, werd hij wegens hoogverraad geëxecuteerd. Hoewel More geen vrijzinnige was in de hedendaagse betekenis, kan hij wel als een voorloper van het kritisch-humanistische denken worden begrepen. Als christelijke humanist had hij oog voor sociaal onrecht en maakte hij dat met deze uitgave bespreekbaarder.

Toch bestaan er uiteenlopende interpretaties over wat More precies met zijn boek beoogde. Volgens de Nederlandse filosoof Hans Achterhuis is Utopia geen naïeve blauwdruk voor een perfecte samenleving, maar veeleer een kritische en ironische spiegel voor de bestaande maatschappij. More toont niet alleen idealen, maar bouwt ook bewust onvrije en problematische elementen in. Zo waarschuwt hij, aldus Achterhuis, voor het gevaar van utopisch denken dat één rationeel model aan iedereen wil opleggen.

Utopia is een vlot leesbaar boek dat uitnodigt tot kritisch nadenken over de maakbaarheid en organisatie van de samenleving. Het confronteert de lezer met fundamentele vragen over rechtvaardigheid, vrijheid en gelijkheid, en daagt uit om na te denken over de spanning tussen individuele autonomie en algemeen belang. Tegelijk waarschuwt het werk voor de verleiding van eenvoudige, rationele oplossingen voor complexe maatschappelijke problemen en blijft het zo verrassend actueel in tijden van sociale en politieke onzekerheid.