In het dienstencentrum Aan de Statie in Lanaken schuiven Alain Steegmans en Sonja Stevens aan voor een gesprek dat velen uitstellen, maar dat vroeg of laat iedereen raakt. Ze zijn actieve zeventigers, sociaal, en allesbehalve bezig met sterven. Maar net omdat het leven nog zo vol is, willen ze helderheid over wat er op een dag zou kunnen komen. “Je maakt mee dat vrienden wegvallen,” zegt Alain. “Dan denk je: ik wil niet dat het op zo’n manier bij mij gebeurt.” Sonja vult aan: “We hebben veel mensen zien afzien. Dat gun je niemand.”

Het koppel is niet alleen. Steeds meer burgers willen weten wat hun mogelijkheden zijn rond voorafgaande zorgplanning, negatieve wilsverklaringen en euthanasie. Maar wie zich in het onderwerp verdiept, botst al snel op onduidelijkheid, misverstanden en taboes. Precies daarom werkt de gemeente Lanaken sinds enkele jaren samen met Vita Humana en het huisvandeMens om inwoners laagdrempelig te begeleiden bij het invullen van hun LEIF-plan. Het initiatief past in een bredere visie op autonomie en zorgzaamheid.

“Als lokaal bestuur vinden we het belangrijk dat onze burgers tijdig en goed geïnformeerd kunnen nadenken over hun toekomstige zorgwensen,” zegt Ine Maes, diensthoofd Seniorenwerking bij de gemeente Lanaken. “Dankzij de samenwerking met Vita Humana en Huis van de Mens kunnen inwoners op een toegankelijke manier ondersteuning krijgen. Zo versterken we hun zelfbeschikking en zorgen we voor meer duidelijkheid en gemoedsrust, zowel voor henzelf als voor hun naasten.”

Die gemoedsrust is precies wat Alain en Sonja zoeken. Ze worden geholpen door vrijzinnig humanistisch consulent Bart Sliepen die hen door de mogelijkheden en nuances van de wet begeleidt. “Je hoort de gekste verhalen,” zegt Alain. “Zoals: ‘Als je euthanasie wilt, laat je dat gewoon doen.’ Maar zo simpel is het helemaal niet.” Sonja knikt. Zij had jaren geleden al een document ingevuld, maar dat bleek intussen verouderd. “Nu wilden we weten hoe de wet vandaag in elkaar zit.”

Het gesprek brengt niet alleen antwoorden, maar ook nieuwe inzichten. Alain merkt hoe moeilijk het is om vandaag beslissingen te nemen over een toekomst die je nog niet kent. “Wat ik nu niet wil, zie ik misschien anders als ik 80 ben. Dan is het belangrijk dat je weet dat je je wilsverklaring altijd kunt aanpassen.” Dat besef, dat voorafgaande zorgplanning geen definitieve stempel is maar een proces, haalt veel druk weg.

“Veel mensen weten niet wat hun rechten zijn”

Voor Bart Sliepen is dat precies de kern van zijn werk. Hij ziet dagelijks hoe groot de nood aan correcte informatie is. “Veel mensen weten niet wat hun rechten zijn,” zegt hij. “De wet van 2002 geeft burgers keuzemogelijkheden, maar die worden niet overal even duidelijk uitgelegd.” Hij verwijst naar de spanning die soms bestaat tussen verschillende zorg- en levensbeschouwelijke organisaties. “In sommige woonzorgcentra mogen we niet binnen, omdat men vreest dat we ‘lijfplannetjes’ komen promoten. Terwijl we gewoon de wet uitleggen. Mensen hebben recht op volledige informatie.”

Toch ziet hij vooruitgang. Dankzij de steun van de gemeente Lanaken kan hij maandelijks gesprekken voeren in het dienstencentrum. De eerste keer kwamen er twaalf mensen zonder afspraak binnengewandeld. “Dat zegt genoeg,” glimlacht hij. De drempel is laag, de setting vertrouwd, en dat maakt een wereld van verschil. Mensen komen er kaarten, koffiedrinken, elkaar ontmoeten en nu dus ook nadenken over hun levenseinde.

Voor Alain en Sonja draait het niet alleen om henzelf. Hun dochter, verpleegkundige, ziet dagelijks wat er kan gebeuren. “Zij drong wel wat aan bij ons: ‘Doe dat nu, wacht niet tot het te laat is.’” Het koppel ziet in hun omgeving hoe zwaar het kan worden als er niets geregeld is. “We hebben vrienden gehad die zwaar ziek werden,” vertelt Sonja. “Ze hebben enorm afgezien. Dat willen wij vermijden.” Alain vult aan: “Je doet dit ook voor je omgeving. Je wilt niet dat je kinderen later voor onmogelijke keuzes staan.”

Dat precies die helderheid ontbreekt bij veel mensen, baart Bart zorgen. Hij pleit voor een bredere maatschappelijke aanpak. “In een ideale wereld krijgt iedereen bij het aanvragen van een nieuwe identiteitskaart automatisch een LEIF-plan mee. Je hoeft het niet te gebruiken, maar je weet tenminste dat het bestaat.” Ook Alain ziet kansen: “Je bereikt niet iedereen met een folderrek. Waarom geen infosessies in seniorenverenigingen, wijkwerkingen of tijdens gemeentelijke activiteiten? Mensen moeten weten dat dit bestaat.”

Wat opvalt, is hoe snel het taboe verdwijnt zodra mensen de kans krijgen om er open over te praten. Sonja: “Het blijft een moeilijk onderwerp, maar als je erover begint, lucht het op.” Alain: “Je moet open zijn. Anders moet je niet komen.” Voor Bart is dat precies de essentie: voorafgaande zorgplanning gaat niet over sterven, maar over leven zoals jij dat wilt, tot het einde toe.

Aan het einde van het gesprek formuleert Alain een duidelijke boodschap aan zijn generatiegenoten: “Begin gewoon met de brochure te lezen. Je zult merken dat je erover moet praten. En dat je er niet alleen voor staat.” Gemeentes als Lanaken tonen hoe lokale besturen, vrijzinnig humanistische consulenten en burgers samen kunnen bouwen aan meer autonomie, helderheid en waardigheid. Niet door mensen te overtuigen, maar door hen te informeren. Zoals Sonja het verwoordt: “Het geeft rust. Je weet dat het goed geregeld is.”