Op 4 november 1950, exact 75 jaar geleden dus, werd in Rome het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) ondertekend. Het was een mijlpaal in de geschiedenis van Europa: voor het eerst kregen burgers een afdwingbaar recht om hun fundamentele vrijheden te beschermen, zelfs tegenover hun eigen staat. Vandaag, 75 jaar later, blijft het EVRM een hoeksteen van onze democratische rechtsstaat, al staat het ook onder druk.

Het verdrag legt essentiële rechten vast, zoals het recht op leven, het verbod op foltering, de vrijheid van meningsuiting, het recht op een eerlijk proces en het verbod op discriminatie. Wat het uniek maakt, is dat individuen niet alleen bescherming genieten op papier, maar ook daadwerkelijk naar een internationaal hof kunnen stappen: het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg. Dat Hof doet bindende uitspraken en heeft zo talloze levens beïnvloed.

In België heeft het EVRM ook een directe impact op ons leven. Rechters moeten nationale wetten toetsen aan het verdrag. Denk aan de asielopvangcrisis, waarin België veroordeeld werd omdat het rechterlijke bevelen negeerde om opvang te bieden aan asielzoekers. Of aan een recente uitspraak waarin het Hof oordeelde dat België artikel 7 van het EVRM had geschonden door een mildere strafwet niet retroactief toe te passen. Ook op het vlak van milieurechten speelt het EVRM een rol: België pleit mee voor een nieuw protocol dat het recht op een gezond leefmilieu expliciet erkent, zodat burgers sterker staan in de strijd tegen klimaat- en biodiversiteitscrises.

Wat is de toekomst van het Verdrag?

Toch staat het EVRM vandaag onder druk. Sommige politieke bewegingen vinden dat Straatsburg te veel nationale autonomie beperkt. Tegelijk groeit de werklast van het Hof, met honderdduizenden klachten per jaar die het systeem dreigen te verlammen. Er wordt gediscussieerd over hervormingen, zoals het beperken van het individueel klachtrecht of het invoeren van strengere filters. Nieuwe uitdagingen dienen zich aan: hoe beschermen we privacy en vrijheid van meningsuiting in tijden van artificiële intelligentie?

Het EVRM is geen luxeproduct, maar een fundament van onze vrijheid. In een tijd van polarisering en geopolitieke onzekerheid is het meer dan ooit nodig om deze waarden te verdedigen. Voor vrijzinnig humanisten is het EVRM een bondgenoot: het garandeert vrijheid van gedachte, geweten en religie, én het recht om niet te geloven. Het is een juridisch schild voor autonomie en menselijke waardigheid.

Vijfenzeventig jaar na Rome is het EVRM niet af. Het moet mee evolueren met nieuwe maatschappelijke uitdagingen, maar zijn kern, de bescherming van de menselijke waardigheid, blijft onaantastbaar. Het is aan ons om dat te bewaken.