Op 21 maart werd Helden van het Verzet officieel lid van deMens.nu, de koepel van vrijzinnige verenigingen in Vlaanderen en Brussel. Helden van het Verzet groeide in korte tijd uit tot een belangrijke stem in het herinneringswerk rond het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. Tegelijk maakt het ook de brug naar democratie en mensenrechten vandaag. Een gesprek met oprichter Dany Neudt: “Autoritarisme komt nooit in één klap. Het schuift op, stap voor stap.”

‘Helden van het Verzet’ heeft een bijna kinderlijk eenvoudige missie: tegen 2030 moet elke Belg minstens één verzetsstrijder uit de Tweede Wereldoorlog kennen. Dany Neudt smijt zich daarvoor samen met heel veel enthousiaste vrijwilligers: “In essentie zijn we een herinneringsbeweging. We vertrekken vanuit de herinnering aan het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog en leggen hoe langer hoe meer de link met de uitdagingen van vandaag op het vlak van democratie, mensenrechten, de rechtsstaat en anti‑autoritarisme.”

Hoe is het initiatief ontstaan?

Eigenlijk heel impulsief. In augustus 2022 postte ik op Twitter, nu X, een foto en een korte biografische uitleg over iemand uit het verzet. Zonder plan, gewoon intuïtief. Dat sloeg meteen aan. De dag nadien deed ik het opnieuw, en opnieuw. Ondertussen plaatsen we elke ochtend om acht uur een biografisch profiel van iemand uit het verzet. Van daaruit is er van alles gegroeid.

Waarom begon je precies met het verzet, en niet met een ander historisch thema?

Daar zit een persoonlijke én een maatschappelijke dimensie achter. Persoonlijk was ik op zoek naar wat er met mijn grootvader gebeurd is. Hij zat in het verzet en belandde op de zogenaamde ‘spooktrein’, de laatste deportatietrein die uit Brussel vertrok. Door sabotage van NMBS‑personeel keerde die trein terug. Ik wist daar iets over, maar eigenlijk ook niet veel. Zoals bij veel families was dat verzetsverleden geen makkelijk gespreksonderwerp.

Waarom werd er lange tijd zo weinig over het verzet gesproken?

Voor veel mensen was het een ongemakkelijk onderwerp. Sommigen waren getraumatiseerd, anderen wilden vooruitkijken. Maar er was ook een bredere maatschappelijke context: in Vlaanderen was er decennialang meer begrip voor collaboratie dan voor verzet. Het verzet werd niet op een voetstuk geplaatst, integendeel. Mensen die in het verzet hadden gezeten, kregen vaak negatieve opmerkingen.

Is er vandaag meer ruimte om over het verzet te spreken?

Absoluut. De laatste jaren is er een kentering. De reeks Kinderen van het Verzet op VRT speelde daarin een rol, maar ook academisch onderzoek was al aan het verschuiven. En natuurlijk speelt mee dat de generatie die het meemaakte bijna verdwenen is. Veel mensen uit de tweede en derde generatie blijven achter met vragen die nooit meer beantwoord zullen worden.

De inval van Rusland in Oekraïne bracht de oorlog plots heel dichtbij. Het gevoel van veiligheid dat we decennialang hadden, is weg. Niet alleen door oorlogsdreiging, maar ook omdat onze democratische rechtsstaat afkalft. Mensen voelen dat. Ze vragen zich af: wat moet ik doen, en wanneer moet ik iets doen? Autoritarisme komt nooit in één klap. Het schuift op, stap voor stap.

Hoe leg je de link tussen het verzet toen en de uitdagingen van vandaag?

Lange tijd wilden we die link niet expliciet leggen. Er was eerst een inhaalbeweging nodig rond herinnering. Maar de context verandert snel. We proberen die link nu te leggen op het niveau van waarden. Wat kun je als burger doen tegen oprukkend autoritarisme? Autoritaire regimes werken vaak op dezelfde manier: zondebokken zoeken, verdeel en heers, verheerlijking van geweld en sterke leiders. Dat is van alle tijden.

Jullie geven ook workshops op scholen. Wat proberen jullie jongeren mee te geven?

We laten hen nadenken over autoritaire dynamieken. Er is veel aanbod rond radicalisering van burgers, maar bijna niets rond wat je doet als autoriteiten zelf radicaliseren of extremistisch gedrag vertonen. Dat is een ongemakkelijke vraag, maar wel een noodzakelijke. We leggen niets op. We confronteren jongeren met scenario’s en laten hen zelf nadenken.
De conclusie is vaak verrassend eenvoudig: verzet begint bij zorgen voor elkaar. Als individu kun je weinig doen. Je hebt anderen nodig. Als je in het vizier komt van autoritaire dynamieken, kan dat als individu verpletterend zijn. Verbondenheid is essentieel.

Waarom kiest Helden van het Verzet om zich aan te sluiten bij deMens.nu?

We hebben altijd veel steun gekregen vanuit het vrijzinnig humanisme. We delen dezelfde waarden en hetzelfde maatschappelijke project. Het Verdrag van de Rechten van de Mens is een belangrijk kompas voor deMens.nu, en dat is net het antwoord dat na de Tweede Wereldoorlog geformuleerd werd.

Tot slot: wat is volgens jou de belangrijkste les uit het verzet?

Dat we opnieuw moeten leren om zorg te dragen voor elkaar. Dat klinkt eenvoudig, maar het is fundamenteel. De individualisering is zo ver doorgeschoten dat verbondenheid niet langer vanzelfsprekend is. Sociale media domineren steeds meer onze manier van communiceren, terwijl ook artificiële intelligentie in toenemende mate ‘kennis’ produceert waarvan het waarheidsgehalte vaak moeilijk te verifiëren is.
Juist daarom denk ik dat er in de toekomst een grote behoefte zal zijn aan authentieke menselijke gesprekken en ontmoetingen. Want het is in die echte verbinding dat vertrouwen ontstaat en precies dat vertrouwen vormt de basis om samen weerstand te bieden tegen autoritarisme.