Desinformatie, fake news, deepfakes, algoritmes die bepalen wat we te zien krijgen, …  Hoe onderscheiden we binnen die digitale cocktail nog feit van fictie? Journalist Jan Jagers (46) richtte met die kernvraag deCheckers op, een platform dat burgers, journalisten en factcheckorganisaties met elkaar verbindt: “Zonder gedeelde feiten heeft debat geen zin.”

Jan Jagers is een vat vol ideeën en energie. Dat is al meteen duidelijk als we hem spreken in het huisvandeMens in Antwerpen. Met vuur spreekt hij over zijn missie om van alle Vlamingen factcheckers te maken. Want zo is hij zelf in 2012 ook begonnen: “Ik was aan de VUB journalistiek aan het doceren en werkte op dat moment ook als journalist voor Knack. Er kwam daar toen een nieuwe hoofdredacteur, met nieuwe accenten en rubrieken. Eén van de voorstellen was om te starten met factchecking, iets wat in de Verenigde Staten al bestond, vooral in een politieke context. De rubriek die ik op dat moment maakte, sneuvelde, en men vroeg mij of ik die factcheckrubriek wilde opnemen. Ik heb daar toen heel enthousiast ja op gezegd. Zo is het eigenlijk begonnen.”

Was factchecking toen al een antwoord op een concreet probleem?

Het is vandaag moeilijk voor te stellen, maar in 2012 waren sociale media nog niet wat ze nu zijn. Factchecking richtte zich toen vooral op politieke claims: wat zeggen politici in campagnes, in het parlement, in interviews? Klopt dat wel?

In de VS was factchecking ontstaan naar aanleiding van smerige desinformatiecampagnes in verkiezingstijden. Bij ons ging het eerst om verkiezingsbeloften, cijfers, economische en sociale claims. Dat focuspunt is doorheen de jaren sterk verschoven, omdat ook het informatiegebruik van mensen gewijzigd is. Vandaag speelt een groot deel van de desinformatie zich af op sociale media.

Wat onderscheidt factchecking eigenlijk van ‘gewone’ journalistiek?

Journalisten checken natuurlijk altijd hun feiten voor publicatie. Factchecking als apart genre doet iets anders: het vertrekt niet van nieuws, maar van een claim die al circuleert en als feit wordt gebruikt in het publieke debat.

Factchecking is eigenlijk een soort sprintvorm van onderzoeksjournalistiek. Je neemt een bewering die al ‘in de wereld’ is en probeert te achterhalen: klopt dat? En zo ja, onder welke voorwaarden? Of zo nee, waarom niet?

Het verschil met wat in de literatuur ‘he said, she said journalism’ wordt genoemd, is enorm. Dat klassieke model geeft twee tegengestelde meningen weer en laat de lezer zelf maar kiezen. Factchecking probeert net een conclusie te formuleren: wie heeft gelijk, en op basis van welke feiten?

Journalistiek staat vandaag internationaal onder toenemende druk. Hoe kijk jij daar als factchecker naar?

Ik geloof niet in het verhaal ‘vroeger was alles beter’. Vandaag wordt er nog steeds heel sterke journalistiek gemaakt, zeker onderzoeksjournalistiek. Maar het vertrouwen staat wel onder druk, en dat vertrouwen moet elke dag opnieuw verdiend worden.

Voor mij zit de sleutel in transparantie en hoe we omgaan met fouten. Ook journalisten maken fouten, factcheckers trouwens ook. De vraag is: durf je dat toegeven? Leg je uit hoe het is misgelopen? En zet je het recht via dezelfde kanalen als waarlangs de fout verspreid werd?

Ik geloof echt dat dat het verschil maakt tussen kwaliteitsjournalistiek en content die gewoon gratis circuleert zonder verantwoordelijkheid.

Artificiële intelligentie verandert alles, ook in de media. Valt AI nog te checken?

De snelheid waarmee AI evolueert, is ongezien. Het wordt steeds moeilijker om echt van vals te onderscheiden: stemmen, beelden, video’s. Tegelijk zie je dat mensen zich daar ook bewuster van worden.

Maar het probleem gaat verder dan ‘is iets echt of niet’. Het gaat ook over informatiedominantie: welke verhalen krijgen massaal aandacht, welke narratieven worden herhaald, zelfs als ze op zich niet onwaar zijn? Dat is wat men in onderzoek ‘information manipulation’ noemt.

Wat staat er voor jou fundamenteel op het spel?

Drie democratische kernwaarden: transparantie, verantwoordelijkheid en de rechtsstaat. Zowel in de politiek als in technologie zie je dat beslissingen steeds ondoorzichtiger worden. AI-systemen zijn vaak black boxes, en ook in beleid voelen mensen zich vervreemd.

Daarbovenop komt AI: we besteden steeds meer beslissingen uit aan systemen die we zelf onvoldoende begrijpen. Dat is gevaarlijk. Niet omdat technologie per definitie slecht is, maar omdat de maatschappelijke afspraken erachter achterophinken.

Wanneer werd dit meer dan journalistiek voor jou?

Op een bepaald moment besefte ik samen met collega’s dat factchecks vaak preken voor de eigen kerk. Mensen die factchecks lezen, staan meestal al open voor feiten en wetenschap. Maar hoe bereik je wie daar sceptisch tegenover staat?

DeCheckers zijn ontstaan vanuit die vraag. We wilden een platform creëren dat betrouwbare factchecks bundelt én burgers actief betrekt. Mensen kunnen tips doorsturen, vragen stellen, signalen geven. Die worden doorgestuurd naar professionele journalisten en factcheckers.

We bouwen aan een community van mensen die elkaar helpen. Zo stuurde iemand ons een Instagram-post door met de claim dat je een opgeblazen gevoel kan verhelpen door een banaan met peper te eten.

Dat is misschien geen journalistiek stuk waard, maar wel een terechte vraag. In onze community zit iemand die in de chemische industrie werkt en voedingsleer studeert. Die persoon dook in de literatuur en gaf een onderbouwd antwoord. Dat konden wij terugkoppelen. Dat is collectieve intelligentie, in de beste zin van het woord.

Dat klinkt als actief burgerschap in de praktijk.

Exact. We hebben geen enkelingen nodig die alles weten. We hebben een gemeenschap nodig die elkaar durft bevragen, met respect, empathie en op basis van gedeelde feiten. Noem het gerust een elfenleger dat de strijd aangaat tegen het trollenleger.

Je kan pas zinvol discussiëren over de kleur waarin een straat moet worden geschilderd, als je eerst akkoord bent dat de straat vandaag grijs is. Zonder gedeelde feiten heeft debat geen zin.

Zie je daarin ook raakvlakken met het vrijzinnig humanisme?

Zeker. Ik voel me sterk verwant met die waarden: kritisch denken, empirische waarheid, autonomie én verantwoordelijkheid. Dit is geen links of rechts verhaal. Dit gaat over democratie zelf.

Of we nu verkiezingen winnen of verliezen is minder belangrijk dan de vraag of we in de toekomst nog verkiezingen hebben. Dat vraagt vandaag samenwerking over ideologische verschillen heen.

Wanneer is het project van DeCheckers geslaagd?

Mijn ambitie is eenvoudig en groots tegelijk: zoveel mogelijk mensen helpen om kritisch met informatie om te gaan. Ik geloof écht dat elke kleine stap telt. Als genoeg mensen die stap zetten, kantelt het geheel. Dat geloof geeft mij energie om hiermee door te gaan.