Rouwen is nooit eenvoudig, zeker niet voor kinderen en jongeren. Bij het huisvandeMens vind je een luisterend oor en begeleiding op maat. Katrien Stynen, consulent in Genk, vertelt hoe ze kinderen en jongeren helpt om met verlies om te gaan. Met creatieve werkvormen en gesprekken helpt ze hen stap voor stap, steeds met respect voor hun eigen manier van verwerken.

Stel dat mijn kind het moeilijk heeft met een overlijden. Wat kan het huisvandeMens dan voor ons betekenen?

In de eerste plaats nodigen we ouders uit om langs te komen en te vertellen wat hun hulpvraag precies is. Samen zoeken we naar een antwoord. Dat kan door uitleg te geven over hoe kinderen rouw en verlies beleven, en hoe je als ouder daarop kunt reageren. Soms geven we suggesties voor boekjes die je kan voorlezen of creatieve activiteiten om samen te doen.
De bedoeling is dat we eerst vooral de ouder op weg helpen om in gesprek te gaan met het kind.

Als dat niet volstaat, kan het kind ook zelf in begeleiding komen. Dan luisteren we rechtstreeks naar wat er bij het kind leeft. Dat gebeurt soms via woorden, maar vaak ook spelenderwijs of met creatieve werkvormen.

Jullie werken soms ook samen met leerkrachten?

Ook daar kijken we eerst hoe de leerkracht zelf met de klas in gesprek kan gaan. Voor sommigen gaat dat makkelijk, anderen hebben daar meer moeite mee. Wij kunnen daarbij ondersteunen: door mee te gaan naar de klas, door samen een moment te creëren om stil te staan bij het verdriet, of door een soort herdenkingsmoment te organiseren. Dat kan een ritueel zijn dat oudere leerlingen mee helpen uitwerken, of een groepsmoment voor jongere kinderen.

Zijn rituelen ook belangrijk in het rouwproces voor kinderen?

Absoluut. Een ritueel is een manier om uiting te geven aan wat er leeft. Zeker bij kinderen werkt ‘doen’ vaak beter dan praten, omdat ze de woorden soms niet vinden. Rituelen zorgen ook voor verbinding in het verdriet.

Zo deden we ooit een ritueel naar aanleiding van het overlijden van een leerkracht. De kinderen zaten in een kring, elk met een theelichtje voor zich. De leerkracht begon met het delen van een mooie herinnering aan zijn overleden collega en stak zijn kaarsje aan. Daarna mocht de volgende leerling iets vertellen, waarna de leerkracht diens kaarsje aanstak met het vlammetje van zijn eigen kaars. Zo ging het verder tot er een kring van licht ontstond, een symbool voor hoe iemand blijft voortleven in onze herinneringen en verhalen.

Wat is de visie van het huisvandeMens op rouwbegeleiding?

Als consulenten bieden wij vooral ruimte en respect. We creëren letterlijk tijd en een plek waar kinderen of jongeren helemaal zichzelf kunnen zijn. Ze kunnen hun verhaal kwijt zonder oordeel. We werken niet met een vaste methodiek: het kind of de jongere geeft zelf aan wat nodig is, en daarop spelen we in. Dat kan via praten, tekenen, spelen, … Het kind wijst voor een groot stuk zelf de weg.

We zeggen niet: “Je moet het op die manier verwerken” of “Je moet dit doen om minder verdrietig te zijn.” We kijken eerder welk beeld voor het kind werkt. Hoe kan de overledene nog een deel uitmaken van zijn of haar leven, zonder religieuze invulling.

Heel veel rouwprocessen verlopen op een normale, niet-problematische manier. Rouw hoort nu eenmaal bij het leven. Onze begeleiding helpt om dat binnen die gezonde lijnen te houden. Als we merken dat er extra ondersteuning nodig is, verwijzen we wel door naar een psycholoog of therapeut.

Voor sommige mensen biedt geloof in een hiernamaals steun. Hoe kijken jullie daar vanuit een vrijzinnig humanistisch perspectief naar?

Wij houden vast aan de betekenis die de overledene in iemands leven heeft gehad, en nog steeds heeft door herinneringen. Bij kinderen en jongeren erkennen we ook hun manier van kijken. We gaan niet weerleggen of op andere gedachten brengen, maar wel uitpluizen: komt dit echt vanuit henzelf, of hebben ze dit overgenomen van volwassenen in hun omgeving? Dan kunnen we samen zoeken: hoe zie jij dat zelf, hoe denk jij daarover?

We willen vooral een rustpunt zijn voor kinderen en jongeren bij rouw en verlies na overlijden. Want ook kinderen en jongeren ervaren soms existentiële kwetsbaarheid. Hoewel men kinderen en jongeren soms weg wil houden van pijn en verdriet, hebben zij nood aan erkenning en begrip.

Voor volwassenen is het al moeilijk om te praten over gevoelens. Wat merk je bij kinderen als grootste drempel?

Het lastigste is dat kinderen vaak verondersteld worden om op dat moment te praten, terwijl ze daar misschien nog niet mee bezig zijn. Dan zoeken we een evenwicht: verdriet en afscheid een plek geven, maar op een speelse manier.

Ik had eens in begeleiding een jongetje dat zijn papa verloor. Hij speelde graag met autootjes. We hebben samen een situatie nagespeeld waarin elk autootje een persoon uit zijn omgeving was, inclusief zijn papa. Zo waren we er toch mee bezig, maar op een speelse manier. Tekenen kan helpen, of wandelen naast elkaar – zonder oogcontact – dat maakt praten vaak makkelijker.

Leeftijd speelt ook een rol. Hoe verschilt de aanpak tussen bijvoorbeeld een kind van 10, 12 en 14 jaar?

Zelfs binnen eenzelfde leeftijdsgroep zijn kinderen verschillend. Je kan niet zeggen dat elk kind van 10 in hetzelfde profiel past. Sommige kinderen zijn heel mondig, anderen hebben nog niet de ervaring of de woorden om emoties te benoemen.

De eerste stap is dus: welk kind heb ik voor me? Een kind dat graag praat, tekent of speelt? Dan vertrek je vanuit wat bij dat kind past. Bij jongeren kan je al veel meer verantwoordelijkheid geven en hen mee laten bepalen hoe de begeleiding loopt. Muziek is bijvoorbeeld vaak een belangrijke manier voor pubers om gevoelens uit te drukken.

Welke methodieken of werkvormen gebruiken jullie?

Dat verschilt. Soms werk ik met speelgoed dat kinderen zelf meebrengen: autootjes, poppetjes, kleurpotloden. Tekenen gebruik ik vaak, omdat het kinderen ruimte geeft om stil te staan bij een vraag of opdracht. Achteraf kan je daar dan rustig over praten.

Ik gebruik ook vaak boekjes. Dat gaat dan niet rechtstreeks over henzelf, maar via een verhaal of een personage. Daarna kan je de link leggen: “Egeltje in het boekje maakte dat mee, hoe is dat voor jou?” Zo kan een boek een instap zijn naar hun eigen verhaal.

We hebben geen vaste methodiek maar wel een rijk pallet aan werkvormen en materiaal, gebundeld onder de noemer ‘De sokken van de olifant’. Elke consulent legt daarbij eigen accenten, zodat het traject ook authentiek blijft. Wat uiteindelijk telt, is dat het werkt voor het kind.

Werken jullie ook samen met andere organisaties?

Ja, we maken deel uit van een sterk netwerk zodat we zorg op maat kunnen aanbieden We werken bijvoorbeeld samen met De Bleekweide, een expertisecentrum dat veel ervaring heeft met kinderen en jongeren in rouw. We krijgen van hen extra opleiding en supervisie. Voor groepswerking verwijzen we soms door naar organisaties die daar echt in gespecialiseerd zijn, zoals Missing You die onder meer rouwkampen aanbieden.

Zijn er begeleidingen die je zijn bijgebleven?

Er was een meisje dat haar papa verloor na een lange ziekte. De mama kwam bij ons omdat ze zelf met zoveel emoties zat dat ze weinig ruimte kon bieden aan haar dochter.

De papa had voor elke toekomstige verjaardag een kaartje geschreven, maar overleed nog vóór haar eerstvolgende verjaardag en daar was nog geen kaartje voor. Samen hebben we gezocht naar een manier om papa toch een plek te geven die dag. We gebruikten het boekje Toverdruppels en maakten een grote, versierde bellenblaas. Op haar verjaardag blies ze bellen – haar eigen toverdruppels – als manier om papa te herdenken.

Later kwam ik haar nog eens tegen. Ze vloog me tegemoet om een knuffel te geven. Dat zijn momenten waarop je voelt dat je echt iets betekend hebt.

Waarin vind je zelf troost?

Toen ik zestien was, verloor ik mijn beste vriendin. Ik vond toen veel troost in het schrijven van gedichten. Muziek is ook belangrijk voor mij, en herinneringen blijven ophalen. Door met mensen te praten, maar soms ook door troost te vinden in kleine dingen. De lievelingstaart van mijn vava was pruimentaart. Telkens als ik dat eet, denk ik aan hem en geniet ik er net iets meer van.