Voor Luk Vangansbeke (63) zijn vrijheid, gelijkheid en solidariteit niet alleen principes op papier, maar richtsnoeren voor het dagelijks leven. In 2014 ruilde hij een internationale carrière in de bedrijfswereld in voor een engagement binnen de vrijzinnig humanistische gemeenschap. Sinds zijn longkankerdiagnose in 2022 is zijn inzet er niet minder op geworden. “Fysiek lukt niet alles meer, maar de wereld is nog niet van mij af.”

Voor Kerstmis kreeg ik van mijn dochter Eva een bijzonder cadeau: Papa, ik wil alles van jou weten. Het was een invulboek waarin je herinneringen kan vastleggen, van je kindertijd tot nu. Toen ik erin begon te schrijven, merkte ik dat er niet alleen verhalen naar boven kwamen, maar ook de bron van mijn engagement voor het vrijzinnig humanisme.

Een vroege afkeer van onrecht

Al op jonge leeftijd had ik een uitgesproken rechtvaardigheidsgevoel. Onrecht tegenover wie minder sterk was, kon ik niet aanzien, en ook onbillijke beslissingen van leerkrachten lieten me niet onberoerd.

Dat gevoel van verontwaardiging kreeg verder vorm in het secundair onderwijs, in het atheneum van Mechelen, op campus Pitzemburg. Ik had er het geluk geëngageerde leerkrachten te ontmoeten die discussie en kritisch denken stimuleerden. Onze directeur had de concentratiekampen overleefd en was zeer geëngageerd. Gesprekken met hem maakten diepe indruk en voedden mijn ideeën over hoe een samenleving rechtvaardig en eerlijk kan zijn.

Ik las veel geschiedenis en kwam al vroeg in aanraking met de donkere kanten van de Kerk. Het was pijnlijk duidelijk hoeveel macht en onrechtvaardigheid er vanuit religie werd opgelegd. Dat gaf me een blijvende kritische houding tegenover geloof en dogma’s.

 

Van rechten naar moraalwetenschappen

Aanvankelijk begon ik aan een rechtenstudie, gedreven door het idee ‘de zwakkeren in onze samenleving te beschermen’. Maar de goede punten bleven uit. Ik stapte over naar moraalwetenschappen, waar ik les kreeg van professor Jaap Kruithof. Hij was een groot voorbeeld: niet zozeer als pleitbezorger van het vrijzinnig humanisme als beweging, maar door me bewust te maken van de nood aan persoonlijk engagement.

Mijn studies versterkten mijn overtuiging dat vrijheid en gelijkheid fundamentele waarden zijn. Godsdiensten daarentegen, met hun opgelegde beperkingen en ongelijkheid, staan daar vaak lijnrecht tegenover. Het was een logische stap om mezelf antireligieus te noemen, maar tegelijk voelde ik vooral een drang om zelf verantwoordelijkheid te nemen.

Vrijuit durven spreken

Na mijn studies werd ik gebeten door de reismicrobe en zo volgde een internationale carrière. Het werk bracht me overal in Europa en in de Verenigde Staten. Vooral in Oost-Europa bracht ik veel tijd door, en ik startte er een eigen zaak gericht op organisatie-efficiëntie en Train-the-trainer-opleiding. Tijdens het communisme speelde religie daar nauwelijks een rol, maar wat me vooral opviel: decennia na de val van de Berlijnse Muur durfden veel mensen nog steeds niet vrijuit te spreken.

In die periode hield ik me nauwelijks bezig met zingeving. Ik werkte hard, reisde veel en ontmoette talloze mensen. Toch groeide gaandeweg het gevoel dat ik méér wilde doen dan enkel zakelijk bezig zijn. Kleine gebaren zoals groenten kopen op de markt in Boekarest en die geven aan mensen die het nodig hadden, deden me beseffen hoe eenvoudig solidariteit kan zijn. Het kostte me bijna niets, maar gaf me wel een goed gevoel.

Toen ik mijn zaak uiteindelijk stopzette, wist ik dat het tijd was voor een andere weg. Ik wilde iets maatschappelijk zinvol doen. Een plek waar mijn waarden centraal konden staan.

Een nieuw engagement

In 2014 kwam ik zo terecht bij het vrijzinnig centrum in Vilvoorde en later bij UPV, Uitstraling Permanente Vorming (vandaag Mensen & Wetenschap). Het gaf me voldoening om mensen te bereiken met activiteiten en gesprekken die raakten aan de essentie van het vrijzinnig humanisme.

Later ging ik aan de slag op het federaal secretariaat van deMens.nu. Daar voelde ik me opnieuw thuis. Ik kon meewerken aan publicaties en samenwerkingen met andere organisaties zoals het Hannah Arendt Instituut. Wat ik altijd benadrukte: onze boodschap moet helder en toegankelijk zijn, geen academische verhandelingen, maar woorden die iedereen begrijpt. Want onze waarden hebben enkel betekenis als ze gedeeld en toegepast worden.

Toch bleef er iets wringen. Binnen de vrijzinnig humanistische beweging zag ik vaak te veel terughoudendheid. Er werd weinig met uitgesproken standpunten naar buiten gekomen. We praatten te vaak binnen de eigen kring, terwijl de samenleving rondom ons schreeuwt om redelijkheid, nuance en kritische zin.

Nood aan durf en samenwerking

Voor mij is vrijzinnig humanisme geworteld in drie kernwaarden: vrijheid, gelijkheid en solidariteit. Dat zijn geen loze woorden, maar beginselen die teruggaan tot de Franse Revolutie en die nog altijd de basis vormen van een eerlijke samenleving.

Deze waarden veranderen niet, maar de thema’s waarop we de nadruk leggen, wél. Klassieke strijdpunten als abortus en euthanasie blijven relevant, maar vandaag moeten we ook antwoorden bieden op migratie, racisme, oorlog en de ethische uitdagingen van nieuwe technologieën.

De uitdaging ligt voor mij in het zichtbaar maken van onze stem. We hebben kennis, argumenten en de kracht om de stem van de redelijkheid te laten klinken. Maar daarvoor is durf nodig, en samenwerking. We moeten beleidsmakers en andere organisaties actief betrekken, en bovenal: luisteren naar de samenleving. Alleen zo kunnen we tonen dat onze waarden niet enkel theorie zijn, maar concrete richtsnoeren om samen te leven in diversiteit.

Leven met kanker

In december 2022 kreeg ik de diagnose:  longkanker. Terminaal.

Plots belandde ik in een nieuwe realiteit. Mijn eerste reactie was eenvoudig: pech. Het had net zo goed iemand anders kunnen zijn. Ik bleef er niet in hangen. De vraag werd: hoe ga ik hiermee om?

Mijn achtergrond in filosofie en moraalwetenschappen helpt me enorm. Vooral de ideeën van Epicurus gaven houvast. Hij stelt: zolang wij er zijn, is de dood er niet; en wanneer de dood er is, zijn wij er niet meer. Dat inzicht leerde me de dood zonder angst te bekijken.

Wat dit pad vooral draaglijk maakt is het netwerk van mensen rond mij. Familie, vrienden, oud-collega’s en kennissen hebben me nooit geïsoleerd laten voelen. Integendeel: ook na twee jaar blijft het contact en de steun groot. Dat sociale weefsel is een onschatbare bron van levenskwaliteit.

Aan mijn kinderen zeg ik: “Wring mij leeg als een spons.” Tijd is misschien niet wat ik in overvloed heb, maar ik héb nu wel tijd. Die wil ik zinvol besteden. Fysiek lukt niet alles meer, maar de wereld is nog niet van mij af. En het wonderlijke is: door te geven, krijg ik ook terug. Het contact met anderen, de gesprekken, de warmte … Het maakt dit, vreemd genoeg, misschien wel tot één van de gelukkigste periodes in mijn leven.