Op 12 februari vieren vrijzinnig humanisten wereldwijd Darwindag, de geboortedag van Charles Darwin. Niet zomaar een verjaardag, maar een feestdag van de rede, de twijfel, het onderzoek en vooral de nooit aflatende menselijke nieuwsgierigheid. Darwin herinnert ons eraan dat vooruitgang begint bij kijken, vragen stellen, opnieuw kijken, en nog meer vragen stellen. Zijn werk legde de grondslag voor wat vandaag een van de meest invloedrijke wetenschappelijke inzichten is: dat wij, mensen, deel uitmaken van dezelfde evolutionaire geschiedenis als alle andere levende wezens. 

“Bescheidener en waarschijnlijk juister is het om te erkennen dat we uit dieren zijn voortgekomen,” schreef Darwin. Het was een uitspraak die destijds shockeerde, maar die vandaag een fundament vormt van ons wereldbeeld. Precies die bescheidenheid hebben we nu nodig. In een wereld waarin desinformatie zich sneller verspreidt dan ooit, waarin feiten onder druk staan en waarin sociale media algoritmes eerder emoties belonen dan nuance, is de vrijheid van onderzoek geen luxe. Ze is essentieel. Zonder vrije wetenschap geen vooruitgang, geen geneeskunde, geen kritisch burgerschap, geen democratische weerbaarheid. En ook geen humanistisch project dat iedereen uitnodigt om met open blik, en zonder dogma’s, naar de werkelijkheid te kijken.

Toch staat die vrijheid onder druk. Wetenschappers krijgen steeds vaker te maken met wantrouwen, intimidatie of politieke inmenging. Onderzoekers die waarschuwen voor klimaatverandering, genetische misstanden, sociale ongelijkheid of digitale bedreigingen worden niet zelden geconfronteerd met georganiseerde campagnes die twijfel zaaien, niet om te begrijpen maar om te ontwrichten. In die context moeten we Darwins geest levend houden: koppig, nieuwsgierig, open, nederig. De waarheid is nooit gediend met gemak of luid geschreeuw, maar met geduldig onderzoek en de bereidheid om eigen overtuigingen telkens opnieuw te toetsen.

We staan op de drempel van nieuwe technologische revoluties, waarvan artificiële intelligentie wellicht de meest ingrijpende is. AI zal de manier waarop we werken, onderzoeken, communiceren en beslissen fundamenteel veranderen. Sommigen zien daarin een bedreiging, anderen een eindeloze belofte. Maar zoals altijd is de vraag niet of technologie goed of slecht is; het is hoe wij ze gebruiken. Darwin benadrukte dat ons morele kompas gestuurd wordt door de activiteit van de geest: door ons vermogen om herinneringen op te roepen, verbanden te leggen, kritisch te denken en empathie te voelen. Daarom, zei hij, moeten we de intellectuele vermogens van elk mens blijven ontwikkelen. Die oproep klinkt vandaag bijzonder actueel.

AI moet geen vervanging worden van ons denken, maar een versterking ervan. Het moet een instrument zijn dat ons helpt om dichter bij de waarheid te komen, niet verder ervan weg. Een hulpmiddel dat onderzoek versnelt, wetenschappelijke inzichten verbreedt en mensen ondersteunt in het begrijpen van complexe fenomenen. Maar nooit een autoriteit die menselijk oordeel verdringt.

“Een beetje Darwin elke dag kan de mensheid alleen maar deugd doen”

Darwindag is dus geen terugblik, maar een uitnodiging. Een uitnodiging om kritisch te blijven denken. Om nieuwsgierig te blijven. Om te blijven vragen naar de samenhang van de dingen. Om wetenschap te vieren als een cultureel erfgoed dat nooit voltooid raakt. Om jong en oud te blijven prikkelen hun intellectuele vermogens te ontwikkelen, omdat een samenleving pas vooruitgaat wanneer kennis toegankelijk is en twijfel niet wordt afgestraft.

In een tijd die soms wankelt tussen vooruitgang en verwarring, tussen inzicht en illusie, vieren we Darwins verjaardag meer dan ooit als een feestdag van de hoop. De hoop dat wij, net zoals hij, de moed blijven vinden om te onderzoeken, te twijfelen en te leren. De hoop dat onze samenleving ruimte blijft maken voor vrije wetenschap. En de hoop dat nieuwe technologieën, hoe ingrijpend ook, altijd in dienst zullen staan van waarheid, menselijkheid en vooruitgang.

Want dat is uiteindelijk de rode draad in Darwins werk én in ons humanistisch denken: dat de mens geen volmaakt wezen is, geen goddelijke uitzondering, maar een kwetsbaar, zoekend en denkend dier. En net daarin ligt onze grootsheid. Een beetje Darwin elke dag kan de mensheid dus alleen maar deugd doen.