Nacht van de Vrijdenker

“Wacht eventjes voordat je je grote gelijk op tafel gooit”

Bert Goossens en Dimitri De Smet

17 november 2026

Psychiater Dirk De Wachter (66) is op emeritaat, maar nog niet op rust. Op zaterdag 21 november houdt hij op de Nacht van de Vrijdenker in Gent een pleidooi voor iets waar we steeds minder geduld voor hebben: wachten. “Spreek met de mensen van een andere gedachte en zeg van: ja, ik ben het niet eens, maar vertel.”

Dirk De Wachter ontvangt ons hartelijk in zijn sierlijke woning in Antwerpen. Hij leeft al jaren met kanker, maar toch gaat het goed met hem. “Zoals u ziet, ben ik nog in leven. Ik heb nog tijd voor interviews en andere leukigheden. Het laatste onderzoek was oké. Mijn oncoloog laat het niet los, dus we blijven onder strenge controle. Maar blij om te leven.”

Een goede maand geleden vierde de gerenommeerde psychiater zijn emeritaat. Hij probeert het wat rustiger aan te doen, al staan er vandaag verschillende interviews en de voorstelling van zijn nieuwe boek op het programma. In het weekend zoekt hij doorgaans de rust op in Parijs. Voor de Nacht van de Vrijdenker maakt hij zijn weekend vrij. “Per uitzondering”, zegt hij met een brede glimlach.

Het begrip ‘vrijdenken’, wat betekent dat eigenlijk voor u?

Ten eerste ben ik blij dat ik vrij kan denken. En ik hoop ook dat ik vrij kan denken. Van de andere kant vind ik het belangrijk om contact te hebben met ‘de vrijdenkers’ en daar ook te kunnen spreken. Ik wil mij graag breed profileren in de maatschappij. Ik wil mij niet in ‘het Leuvense hoekje’ laten drukken.

Op de viering van mijn emeritaat hebben de rectoren van Leuven, Gent en Hasselt gesproken. Het is echt mijn ambitie om mensen met heel verschillende overtuigingen te kunnen aanspreken. Ik wil mij niet vastzetten in een of andere ideologische richting. Daarom heb ik de uitnodiging voor de Nacht van de Vrijdenker met genoegen aanvaard.

U zegt de klassieke verzuiling te willen overstijgen. Welke rol speelt die volgens u vandaag nog?

Ik zie hoe die grenzen bij een jonge generatie heel erg vervloeid zijn. In machtsstructuren en in de hogere cenakels, waar de beslissingen vallen, speelt die verzuiling nog. Maar ook daar brokkelt ze af. Jonge mensen lijken er steeds minder nood aan te hebben.

Pas op, ik moet ook weer genuanceerd antwoorden. Je zou denken: oké, nu kunnen we terug een beetje met elkaar spreken zonder elkaar naar het leven te staan. Maar er komt een nieuwe splitsing. Dat is echt een splitting, een borderlinemechanisme. Je ziet in heel de westerse wereld een grote polarisatie, een oppositie tussen ‘ja’ en ‘neen’. Dat is maatschappelijk en politiek problematisch.

Ik ben heel vaak in Parijs. Als het bij de volgende Franse verkiezingen tussen Mélenchon en Le Pen gaat, dan staan daar twee maatschappijvisies dwars tegenover mekaar. Die hebben geen enkele connectie met mekaar, laat staan respect.

Ik ben een systeemdenker, dus ik zie die dingen vaak in een bredere context. Die ja’s en neens lopen dwars door de klassieke zuilen heen. Je vindt ze bij de meest gelovige en bij de meest ongelovige mensen, bij de meest conservatieve en de meest progressieve, wat dat ook moge zijn.

Die polarisatie zien we ook in onze eigen politiek. Stel dat u even mocht aanschuiven bij de moeizame begrotingsonderhandelingen. Wat zou u daar zeggen?

“Ik denk dat het zou helpen als we wat minder emotioneel zouden twitteren en mekaar het leven zuur maken”

Er wordt nog gesproken. Ik denk dat meneer Bouchez en meneer Vandenbroucke, om ze niet bij naam te noemen, ondanks hun heel verschillende ideeën over de samenleving toch aan dezelfde tafel zitten en naar elkaar luisteren. Dat is nog wel doenbaar.

Als ik aan tafel zat, zou ik zeggen: luister naar elkaar, mensen. Wacht een beetje. Toch eventjes voordat je begint te kakelen en uw eigen grote gelijk op tafel gooit. Luister eventjes, zie eventjes hoe dat gaat. Dat zou ik aan meneer De Wever ook zeggen. Dat doet hij ook, heb ik de indruk, de dingen wat proberen samen te houden.

Mijn missie is: hoe kan ik verbindend over die zuilen heen een verhaal brengen dat mensen aanspreekt? En dat is mij, in alle pretentie gezegd, een beetje gelukt. Ik heb mensen met verschillende ideeën over de wereld kunnen laten luisteren naar wat ik vertel over verbinding, over wachten, over bedachtzaamheid. Dat is het goede van mijn verhaal.

Het minder goede van mijn verhaal: ondanks die belangstelling is de maatschappelijke splitsing verder gaan doordenderen. Wie ben ik om dat tegen te houden? We zien dat in heel de westerse wereld. En toch moet de mens altijd hoopvol blijven. Dat is ook een ethische plicht. Je hoort hier en daar weer tegenstemmen. Kijk naar de Verenigde Staten. We zullen zien. Ik ben een vooruitgangsdenker, maar in de krampachtige dips kan het soms verschrikkelijk lopen. Daar moeten we ook de ogen niet voor sluiten.

In uw boek Wachten pleit u voor geduld en bedachtzaamheid. Toch komt maatschappelijke verandering vaak van mensen die niet langer willen wachten. Is dat geen paradox?

Ik ben de man van de paradoxen, dat is juist. Wachten betekent voor mij aandachtig en hoopvol overleggen, tot op het hoogste politieke niveau. Maak samen ideeën met gelijkgestemden en overleg ook met ongelijkgestemden. Spreek met de mensen van een andere gedachte en zeg van: ja, ik ben het niet eens, maar vertel. Dan zie je vaak dat wat ze zeggen toch niet zo belachelijk is als je met uw vooroordelen dacht.

En beslis dan, doe iets. En ga dan ook voor uw keuze. Het is geen uitnodiging om eeuwig te twijfelen of om uit te stellen. Het gaat om the right moment, zoals Hannah Arendt zegt.

Wie ben ik om de hoogste politieke macht raad te geven? Maar ik denk dat het zou helpen als we wat minder emotioneel zouden twitteren en mekaar het leven zuur maken. Die nieuwe media zijn daar heel ambetante instrumenten voor, terwijl het prachtige uitvindingen zijn die ons toegang geven tot heel veel informatie. Als het juist is, toch. Ja, bedachtzaamheid, ik doe daar niks vanaf.

U bent in uw werk kritisch voor de ‘ikkigheid’. Heeft het individualisme ons tegelijk ook niet bevrijd van tradities die soms verstikkend waren?

Ja, natuurlijk. Ik kom zelf uit een klein dorp. Ik moet mij daar nu positief over uitspreken, want ze hebben mij het ereburgerschap gegeven. Ik heb daar een heel goeie jeugd gehad. Maar iedereen kende er iedereen en ik wou mij daar ook van losmaken.

Kijk, het goede leven, ik spreek nu als psychiater, scharniert tussen een stukje onafhankelijkheid en verbondenheid. Het is belangrijk dat je het gevoel hebt dat je zelf beslissingen kunt nemen en je leven een stuk kunt vormgeven. Toen ik besliste om psychiater te worden, had ik het gevoel: dat heb ik zelf gedaan. Dat is dat zelfige, dat ikkige dat heel erg nodig is. Mijn kritiek is dat het kan doorschieten. We hebben ook verbinding nodig.

Ik ben zelf nogal een alleen-ige mens, graag op mijn eigen. Ik kan goed een paar weken in Parijs doorbrengen, omdat ik verbonden ben. Als de verbinding lost, dan dreigt toch een grote eenzaamheid. Dat zie ik in mijn praktijk. Ik vraag: ‘Wie is er voor u? Met wie heb je daar al over gesproken? Wie is er u nabij, wie is er bekommerd?’ Niemand. Niks of niemand. Er zijn ook mensen die in een gezin of een relatie leven en zeggen: ‘Daar kan ik niet terecht.’ Dat is het verschil tussen eenzaamheid en alleenigheid.

U haalt voor uw ideeën vaak inspiratie uit de literatuur en de filosofie. Hoe hebben die uw denken over eenzaamheid en verbondenheid gevormd?

Michel Houellebecq heb ik in Borderline Times vaak opgevoerd. Ik citeer graag ook de minder politiek correcte sujetten om mijzelf te bevrijden van al te lullige uitspraken. In De wereld als markt en strijd beschrijft hij op een geniale manier de eenzaamheid van de moderne mens. Dat boek heeft mij aangezet tot Borderline Times. Die ingebunkerde zelvigheid blijft voor mij een probleem in een maatschappij die nood heeft aan verbondenheid.

Hoe kunnen we verbinding blijven maken in verschil? Bij Levinas is de ander altijd een vreemde. Het is in die vreemdheid dat we verbinding maken. Omdat de ander vreemd is, ben ik curieus en zeg ik: ‘Vertel, ik versta het niet. Wat zeg jij nu?’ Allez, komaan. Zo word ik mens. Zo wordt mijn ikkigheid doorbroken en is er een barst waardoor andersheid ook kans krijgt. En dat is het goede leven. Mensen mogen daar anders over denken. Dat is geen probleem, maar zo denk ik dat.

In uw nieuwe boek Waarom ik psychiater werd beschrijft u uw ‘paulusmoment’, een ervaring die uw leven een andere richting gaf. U was toen zestien?

“Als de psychiatrie niet bestaan had, hadden ze ze voor mij moeten uitvinden.”

Ja. Dat is een leeftijd waarop je heel sponsig bent. Er komt van alles binnen. Ik kom uit een klein dorp, dat was lang voor het internet. Op school hadden we een leerkracht die ons vertelde over literatuur en de Vlaamse canon. En dan zei hij: ‘Er is nog een interessant boek, maar daar zijn jullie nog een beetje jong voor. Dat is voor later.’ Dat was De avonden van Gerard Reve.

De beste manier om jonge mensen iets te laten lezen, is zeggen dat ze er nog te jong voor zijn. Ik ben diezelfde avond dat boek gaan halen. Het heeft mij echt bij de strot gegrepen. De gedachten van Frits van Egters, het hoofdpersonage, waren mijn gedachten. Dat is grote literatuur. Iemand schrijft in een andere tijd, in een andere stad, vanuit een andere achtergrond, en die jonge mens die ik was, herkent daar bijna letterlijk zijn eigen gedachten.

Het boek begint met een droom, zoals ik ook dromen had. In die tijd ontdekte ik ook de psychoanalyse, die zich bezighoudt met de gedachten van een mens, met het onbewuste, met dromen. Er is toen een luik opengegaan dat nooit meer dicht is geraakt.

Die leerkracht was een beetje verwonderd over wat ik over Reve te zeggen had. Hij heeft dan een les gegeven over Freud, Adler en Jung. Ik weet het nog goed. Ik heb tijdens die les niet geademd. Toen is alles gekanteld, eigenlijk. Ik ben 66 en het is nog altijd de juiste keuze. Als de psychiatrie niet bestaan had, hadden ze ze voor mij moeten uitvinden.

Ik heb het boek ook bedoeld als een pleidooi voor leraren. Voor meesters, voor mensen die op zo’n leeftijd bepalend kunnen zijn voor je leven. Wie weet hoe mijn leven gelopen was als ik toen een ander boek had gelezen. Misschien was ik nu een oplichter geweest of een edelman. Weet ik veel.

U noemt uw familie uw ‘beworteling’. Wat hebt u van thuis meegekregen?

Langs moederskant kom ik uit een heel katholieke familie, maar wel met een open geest. Dat moet ik er toch bij zeggen. Mijn vader kwam uit een liberale familie. Hij ging naar een atheneum. Mijn vader was een brave, lieve, heel overaangepaste mens en hij heeft zich in die katholieke familie ingebed. Zijn zus kwam door haar huwelijk in een heel rood geëngageerd milieu terecht. En die familie hing heel erg samen. Als kind vond ik dat een beetje verwarrend, maar ook heel normaal. Die verschillende opvattingen hadden plaats naast mekaar.

Het uittreden van mijn nonkel was een bijzonder moment. Hij was missionaris en had in onze familie, ik zeg het een beetje overdreven, een heiligenstatus. Hij was zo’n beetje het ultieme voorbeeld van hoe geëngageerd ge kunt zijn. Hij was terug uit Congo. Toen ik vijftien was, zei hij dat hij zou stoppen als priester. Zijn engagement ging hij gewoon voortzetten.

Ik had als adolescent veel vragen en veel verwardheden. Zonder pathologisch te zijn, denk ik. Jean-Paul Sartre en Albert Camus waren toen de popsterren van de filosofie. Ik las hen veel. De volkomen absurditeit van het bestaan, dat hield mij bezig. Wat doen wij hier? Wat een merkwaardige toevalligheid. En hoe zoeken we daarin zin?

Ik dacht toen: ik ga psychiater worden, dan ga ik oplossingen hebben voor die vragen. Ik weet nu, op mijn 66ste, dat daar geen oplossingen voor zijn. De vragen zijn er nog altijd. Ik kan nu beter leven met de vragen. Daarna zijn er geen grote breukmomenten meer geweest. Achteraf zie ik dat de basis toen al gelegd is, op jonge leeftijd. Daar is verder op gebouwd, door toevalligheden, door het leven zoals het gegaan is.

Met uw boeken bereikt u een groot publiek. Waar haalt u zelf de meeste voldoening uit?

Hier beneden, in mijn consultatieruimte. Daar is geen camera bij en daar is geen journalist bij. Daar zitten wij in het grootste vertrouwen. Soms worden er dingen gezegd die nooit in de buitenwereld gezegd mogen worden. Dat is waar ik echt voor ga.

Ik ben nu op emeritaat. Ik heb een heel aantal bestuursfuncties opgezegd. Met boeken ga ik het ook wat rustiger aan doen, want mijn gezondheid laat het niet toe om zoveel te doen. Ik ga terug naar de kern van de zaak, mijn therapeutisch werk. Luisteren naar het verdriet van mensen, in alle vertrouwelijke duisternis. Daar kan ik een klein verschil maken in één klein leven. Dat is mijn echte, waarachtige engagement.

De rest is erbij gekomen. Ik heb dat zo goed mogelijk proberen te doen en ik heb er veel erkenning voor gekregen. Hier en daar ook wat kritische stemmen. Dat is ook goed voor een mens, maar soms een beetje ambetant.

Heeft uw ziekte veranderd hoe u over het leven en de dood denkt?

Toen ik ernstig ziek werd en de dood voor ogen zag, vroegen veel mensen mij of ik nu anders dacht over de eeuwigheid, over de zin van het bestaan. De dood voor ogen heeft mij niet veranderd, maar wel verdiept. Ik heb het niet alleen gedacht en gelezen en gehoord. Ik heb het ook gevoeld, tot in mijn diepste vezels. Ik hoop dat het mij een betere psychiater heeft gemaakt.

Ik word beter met de jaren. Dan zeggen sommige mensen: ‘Amai, dan zal het vroeger helemaal niks geweest zijn.’ Dan lach ik wat mee. Maar dit is een beroep waarin je door levenservaring, ook door verdriet en de lastigheden van het leven, beter kunt worden. Ik hoop het toch.

Bestel je tickets voor de Nacht van de Vrijdenker, zaterdag 21 november in de Vooruit in Gent

 

Waarom ik psychiater werd van Dirk De Wachter verscheen op 19 oktober 2026 bij Lannoo