Walter Zinzen (1937) is een icoon van de Vlaamse journalistiek. Met zijn scherpe blik en compromisloze vragen hield hij decennialang politici en machthebbers bij de les. Drieëntwintig jaar na zijn pensioen blijft hij een uitgesproken stem, onder meer als columnist bij MO*. In De inzichten gaat Nic Balthazar met hem in gesprek over geschiedenis, oorlog, Congo, democratie en de rol van de media.

Zinzen groeide op in Antwerpen tijdens de oorlogsjaren, een periode die zijn gevoel voor onrecht blijvend vormde. “De Tweede Wereldoorlog begon een week voor mijn derde verjaardag. Ik herinner me de Stuka’s, de lichtflitsen van bombardementen. Het bombardement op Mortsel heb ik meegemaakt, onder een spoorwegbrug in Berchem.” Zijn vader, Duitstalig en daardoor verdacht, werd na de bevrijding onterecht opgepakt. “Dat was zijn enige ‘misdaad’,” zegt Zinzen. Het voedde zijn vroege pacifisme en zijn wantrouwen tegenover simplistische vijandbeelden.

Na studies filosofie en Germaanse filologie trok hij in 1963 naar Congo, waar hij lesgaf in Lubumbashi. Die keuze was deels ingegeven door zijn pacifisme: ontwikkelingswerk bood een alternatief voor de legerdienst. Congo werd zijn levenslange fascinatie. “Wat mij in het begin boeide, was hoe Afrikanen zich probeerden te ontworstelen, maar ook hoe ze behandeld werden. Hoe slecht en minachtend de Congolezen werden behandeld door de kolonialenl. Niet door allemaal, maar toch door zeer velen.” Gaandeweg verloor hij zijn geloof. “Het is van mij afgevallen. Je begint na te denken over wat ze ons hebben ingepeperd. Voor mij klopte het niet meer.”

In 1967 begon Zinzen aan zijn lange loopbaan bij de openbare omroep. Hij werd verslaggever, presentator, eindredacteur en later medeoprichter van Terzake. Zijn scherpe interviewstijl leverde hem de reputatie van “pitbull” op, maar vooral respect. Ook na zijn pensionering bleef hij kritisch tussenkomen in het maatschappelijk debat.

Geschiedenis, zegt Zinzen, herhaalt zich nooit letterlijk. Maar de mechanismen die samenlevingen ontwrichten keren terug. Hij verwijst naar de manier waarop nazi’s over Joden spraken: met minachting, scheldwoorden en collectieve beschuldigingen. “Wie dat vergelijkt met wat sommige politici vandaag over migranten zeggen, hoort soms woordelijk hetzelfde.” Ook de omgang met migranten in de Verenigde Staten baart hem zorgen. Volgens hem vertonen bepaalde tendensen “in heel weinig” verschil met wat zich in het opkomende nazi-Duitsland aftekende.

Zijn pacifisme klinkt door in zijn analyse van de huidige oorlogstaal. “Maak komaf met de oorlogshysterie,” zegt hij. “Probeer via onderhandelen tot een oplossing te komen.” Hij vergelijkt het met een gijzeling: “Is Poetin een crimineel? Ja. Moet die in de gevangenis terechtkomen? Zeker. Maar met een gijzelnemer onderhandelt men ook. Pas als dat niet lukt, wordt geweld gebruikt.”

Taal speelt daarin een cruciale rol. Zinzen hekelt de eufemismen die oorlog verhullen. “Defensie is een eufemisme voor oorlog, maar ook voor massamoord. Ieder wapen heeft maar één bedoeling: zoveel mogelijk medemensen vermoorden.” Hij stoort zich aan termen als ‘sneuvelen’ en ‘omkomen’. “Soldaten worden vermoord door de vijand en ze moorden op hun beurt. Men zegt dat mensen zijn omgekomen alsof het een natuurramp is, terwijl ze door andere mensen zijn vermoord.”

Zijn liefde voor Congo blijft onverminderd. Hij wijst op de paradox van een land dat rijk is aan grondstoffen, maar arm blijft door buitenlandse belangen. “Afrika’s vloek is dat het beschikt over grondstoffen die wij telkens nodig hebben. Rubber, uranium, metalen voor ruimtevaart, coltan voor onze digitale apparaten, telkens vindt men ze in Congo. En telkens komen er buitenlandse gieren op af.”

Ook de democratie baart hem zorgen. “De democratie heeft onze grootste zorg nodig,” zegt hij. Hij ziet een erosie van het democratisch karakter, onder meer door de particratie. “De partijvoorzitters hebben zich macht toegeeigend die door geen enkel mandaat wordt gesteund. Ze vertegenwoordigen niet de kiezer.” Hij pleit voor hervormingen zoals een federale kieskring en het herstel van een volwaardige Senaat. Een tweekamerstelsel is essentieel voor een goed functionerende parlementaire democratie: “In de oude Senaat, toen die nog verkozen senatoren had, werd veel goed wetgevend werk verricht ter correctie van de Kamer. Mag ik er trouwens aan herinneren dat de abortuswet in de Senaat is ontstaan?”

Tot slot benadrukt hij de rol van de media. “Het is de taak van de journalistiek om tegen te spreken,” zegt hij. “Mensen die macht hebben, moet je voortdurend controleren en desnoods tegenspreken in het belang van de bevolking.” Live-interviews met politici die bewust verkeerde cijfers verspreiden, vindt hij problematisch. “Ik heb nooit gezegd dat je ze niet mag interviewen. Ik heb gezegd: niet live. En als er leugens in zitten, moet je ze eruit halen.” Want, waarschuwt hij: “Mensen geloven leugens op den duur, en dat ondermijnt de democratie op de eerste plaats.”

Hoe kijkt Walter Zinzen terug op zijn leven, en welke lessen draagt hij vandaag uit?

Dit zijn de inzichten:

© foto’s Joke Goovaerts

De inzichten is een reeks diepgaande gesprekken met inspirerende gasten over hun leven en wat hen drijft. Nic Balthazar ontvangt hen op de hoogste verdieping van de Gentse Boekentoren