Voor het eerst sinds zijn ontstaan noemt het Freedom of Thought Report de Verenigde Staten als een land waar fundamentele vrijheden achteruitgaan. En dat in een rapport dat doorgaans landen bespreekt waar religieuze druk, politieke repressie en schendingen van burgerrechten hand in hand gaan. Voor Maggie Ardiente, voorzitster van de Humanists International en zelf Amerikaanse is het tijd voor meer verzet: “Als jullie leiders niet akkoord gaan met wat er in de Verenigde Staten gebeurt, zeg dat dan luidop.”

Maggie Ardiente kwam zelf het rapport voorstellen in Brussel. Het Freedom of Thought Report 2025 documenteert hoe wereldwijd de rechten van humanisten, atheïsten en vrijzinnigen steeds vaker worden beperkt. Dat de Verenigde Staten nu in dat rijtje terechtkomen, is voor Maggie Ardiente een klap in het gezicht: “Het is bijzonder verontrustend en tegelijk een wake-upcall voor iedereen die geloofde dat democratische erosie iets was van verafgelegen regio’s.”

Volgens Ardiente zijn de aanwijzingen in de Verenigde Staten niet alleen politiek herkenbaar, maar ook maatschappelijk voelbaar. De opmars van christelijk nationalisme, het afkalven van scheiding tussen kerk en staat en nieuwe druk op vrije meningsuiting vormen samen een patroon dat nu expliciet wordt benoemd in het rapport, naast landen waar mensen vervolgd, bedreigd of zelfs gedood worden omwille van hun overtuiging.

Ze spreekt uit eigen ervaring wanneer ze beschrijft hoe de toon in de samenleving is veranderd. Humanisten in de VS zijn voorzichtiger geworden, zegt ze; sommigen durven hun levensbeschouwing niet meer uiten op de werkvloer of in hun gemeenschap. “Er zijn mensen die nog altijd naar de kerk gaan om sociaal niet op te vallen,” vertelt ze. “Niet omdat ze geloven, maar omdat afwijking van de norm iets is geworden wat je moet verbergen.”

Negatieve dynamiek

Die sociale druk is in de Verenigde Staten minder dodelijk dan in bepaalde regio’s in het Midden-Oosten, Azië of Afrika maar Ardiente ziet overal dezelfde dynamiek: meerderheidsreligies worden politiek ingezet, minderheden worden gecriminaliseerd of geproblematiseerd en vrijdenken wordt opnieuw als een risico beschouwd. Het rapport toont hoe in meerdere landen “godslastering” nog altijd strafbaar is, soms zelfs met gevangenisstraffen of de dood, en hoe religieuze structuren diep verstrengeld zijn met overheidsinstellingen.

In die context klinkt boodschap van Ardiente aan Europese aanwezigen opvallend direct. Ze benadrukt dat Europa niet moet toekijken, maar zijn democratische gewicht moet gebruiken. “Als jullie leiders niet akkoord gaan met wat er onder Trump in de Verenigde Staten gebeurt, zeg dat dan luidop,” stelt ze. “Democratie blijft enkel bestaan wanneer bondgenoten blijven spreken.”

Tekens van verzet

Toch weigert ze te capituleren voor pessimisme. Ze ziet overal tekens van verzet: burgerbewegingen, mensen die opkomen voor hun rechten, organisaties die ondanks beperkte middelen blijven bouwen aan solidariteit. Humanists International, dat meer dan 160 organisaties in 60 landen verbindt, ziet dat activisten, zelfs in de meest gevaarlijke contexten, elkaar blijven ondersteunen. Dat netwerk, zegt Ardiente, is misschien kleiner dan dat van religieuze machtsblokken, maar het is wél robuust. “Het is precies dat internationale netwerk dat het mogelijk maakt om vervolging te documenteren, slachtoffers te ondersteunen en de wereld te blijven herinneren aan het belang van vrijheid van gedachte.”

Aan het slot van het gesprek, in een rustige hoek van de zaal waar het geroezemoes langzaam wegebt, formuleert Ardiente haar overtuiging nog één keer kristalhelder: “Vrijheid begint bij spreken. Zodra mensen zwijgen, begint het misbruik. Maar zolang er stemmen opstaan, in de VS, in Europa, overal, is er hoop.”