Dit weekend strijkt in het huisvandeMens van Mechelen een van de meest bijzondere kunstprojecten van het moment neer: Schaamtekamer, een installatie van kunstenaar Kaat Pype in samenwerking met BlinkOut. Kaat nodigt bezoekers uit om hun schaamte te doneren, te adopteren en te ervaren, op een manier die tegelijk speels, kwetsbaar en verrassend bevrijdend is. “We hebben allemaal bagger. We dragen allemaal een rugzak. En dat is oké.”

We spreken met Kaat Pype tijdens de voorbereidingen in het huisvandeMens in Mechelen. Haar enthousiasme werkt aanstekelijk, en voor we het goed en wel beseffen maken we zelf al deel uit van haar project door een schaamteverhaal te adopteren. Het zegt veel over Pype als kunstenaar: “Mijn werk vertrekt altijd vanuit het leven zoals het zich aandient. Ik ben iemand die observeert, die voelt, die nieuwsgierig is naar wat er gebeurt wanneer je iets herkenbaars in een andere context plaatst. Het idee bepaalt de vorm. Vaak begint het met een klein, intuïtief zaadje.”

Hoe is Schaamtekamer ontstaan?

Uit workshops die ik gaf. Ik vroeg deelnemers om zichzelf voor te stellen aan de hand van hun dieptepunten. Dat klinkt zwaar, maar het werkte bevrijdend. De eerste persoon die iets deelt, zet de toon. Tegen dat het rondje rond is, voel je een soort opluchting in de groep. Verbinding. Humor zelfs. Ik merkte dat schaamte iets is dat we allemaal kennen, maar bijna nooit benoemen. Dat wilde ik onderzoeken. Niet therapeutisch, want ik ben geen therapeut, maar artistiek. Wat gebeurt er wanneer je schaamte een plek geeft, een vorm, een ritueel? Ik zit nog altijd aan de start van de onderzoeksfase, en ga nu van plek naar plek om het over schaamte te hebben.

Hoe werkt de installatie precies?

Bezoekers kunnen een schaamteverhaal doneren, ze schrijven het van zich af, volledig anoniem. Dat verhaal krijgt een nummer en verdwijnt in de massa. Iemand anders adopteert het en leest het voor in de cameralens, alsof het hun eigen verhaal is. Later kan jij, met wat geluk, jouw eigen verhaal terugzien, maar dan uitgesproken door iemand die je niet kent. Dat zorgt voor een verschuiving. Het verhaal wordt lichter, anders van vorm. Mensen vertelden dat ze hun verhaal tien keer opnieuw bekeken omdat het zo vreemd en tegelijk zo bevrijdend was om het via iemand anders te horen.

Wat fascineert jou zo in schaamte?

Schaamte is een van de meest menselijke emoties. Het is iets wat we wegduwen, iets wat we verstoppen. Maar het is ook iets wat ons verbindt. Iedereen draagt iets mee. Iets kleins, iets groots, iets dat je liever niet vertelt. In onze samenleving is er weinig ruimte om dat te delen zonder oordeel. En toch lucht het op wanneer je het wél doet. Schaamte mag bestaansrecht krijgen. Niet om het op te lossen, maar om het te erkennen.

In Vlaanderen hangt schaamte vaak samen met religieuze tradities.

Zeker. Schaamte is cultureel gevormd. In een postkatholiek Vlaanderen dragen veel mensen nog de echo’s van schuld, zonde en boete mee, zelfs als ze niet meer gelovig zijn. We bezoeken nu gelukkig veel minder de biechtstoel, maar er is niets voor in de plaats gekomen. Je voelt dat in verhalen. Mensen die iets ‘moeten verantwoorden’, mensen die bang zijn voor een oordeel, mensen die denken dat ze iets moeten compenseren.

Welke thema’s komen het vaakst terug in de verhalen?

Lichaam, spijt, dingen die mensen zijn overkomen, psychische worstelingen, verslaving. Maar ook heel kleine, specifieke, beeldende verhalen. Alles door elkaar. Dat is net zo mooi. Het is herkenbaar en uniek tegelijk. Soms leest een oudere man een verhaal voor over een vagina, en dat klopt totaal niet. Maar net dat contrast maakt het zo ontroerend. Het is empathisch, vreemd, schoon.

Wat hoop je dat bezoekers meenemen?

Dat schaamte oké is. Dat je niet alleen bent. Dat het bestaansrecht krijgt. Je hoeft het niet op te lossen. Je hoeft het niet weg te duwen. Maar je mag het delen, ervaren, transformeren. Als mensen naar buiten gaan met een gevoel van lichtheid, of met het besef dat ze niet de enige zijn, dan is dat al genoeg.