Deze week namen we afscheid van Dolly Parton. De Amerikaanse zangeres, actrice, songwriter overleed op 25 augustus op 80-jarige leeftijd. Zes decennia lang bouwde ze aan een carrière die veel groter werd dan countrymuziek alleen. Ze werd een cultureel icoon, een zakenvrouw, een filantroop en al dan niet tegen haar zin, ook een feministisch symbool. Daarom is Dolly Parton onze Mens van de Week.

Parton groeide uit tot een van de bekendste vrouwen in een muziekwereld die lange tijd sterk door mannen werd gedomineerd. Ze schreef zelf haar nummers, beheerde haar eigen zakelijke belangen en bouwde een carrière uit waarin ze zich nooit liet reduceren tot haar uiterlijk. Dat uiterlijk was nochtans moeilijk te negeren: hoge blonde kapsels, lange nagels, veel make-up, glitter en strakke kleren. Het beeld van het stereotype ‘domme blondje’ lag voor de hand. Parton speelde er zelf gretig op in: “I’m not offended by dumb-blonde jokes because I know I’m not dumb. I also know I’m not blonde”, grapte ze ooit.

Het was precies die combinatie die haar zo bijzonder maakte. Parton maakte van haar uiterlijk geen excuus, maar een deel van haar eigen merk. Ze wist perfect welk beeld ze neerzette en wist tegelijk dat mensen daar vaak ten onrechte een gebrek aan intelligentie aan koppelden. Haar glamour was geen tegenstelling tot haar zakelijk instinct of haar talent als songwriter. Het was er onderdeel van.

Parton schreef duizenden nummers, maar twee ervan groeiden uit tot wereldhits: Jolene en I Will Always Love You. Dat laatste nummer schreef ze in de jaren 70 als een afscheid aan countryzanger Porter Wagoner, met wie ze jarenlang samenwerkte en van wie ze professioneel onafhankelijk wilde worden.

Het verhaal dat ze beide nummers op dezelfde dag schreef, is inmiddels legendarisch. Parton vertelde dat zelf ook zo, maar nuanceerde het later: ze wist niet zeker of ze werkelijk op dezelfde dag geschreven waren. Ze stonden wel op dezelfde cassette en waren in een korte periode na elkaar ontstaan. Hoe dan ook: twee van haar bekendste nummers uit één schrijfsessie of een korte periode is geen slechte werkweek.

In 1980 maakte Parton haar filmdebuut in 9 to 5, naast Jane Fonda en Lily Tomlin. De film volgt drie vrouwelijke werknemers die het opnemen tegen hun seksistische en machtsbeluste baas. Het verhaal draait rond thema’s als discriminatie op de werkvloer, seksisme en de ongelijke machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen.

De film was geen toevallige Hollywooduitspatting. De titel verwees naar de gelijknamige organisatie van werkende vrouwen die in de jaren 70 was ontstaan en streed voor betere arbeidsvoorwaarden en gelijkheid op de werkvloer. 9 to 5 bracht die thema’s misschien wel voor het eerst naar een massapubliek.

Ook de titelsong schreef Parton zelf. Volgens de bekende anekdote gebruikte ze haar lange acrylnagels zelfs om het geluid van een typemachine na te bootsen terwijl ze het nummer schreef. Het lied werd een van haar grootste hits en leverde haar twee Grammy Awards op.

Daarmee werd Parton iets wat in de jaren 80 nog lang niet vanzelfsprekend was: een vrouwelijke artiest die niet alleen vóór de camera stond, maar ook haar eigen muziek schreef, haar zakelijke belangen bewaakte en zelf bepaalde hoe ze zich presenteerde.

Ook op het vlak van LGBTQ+-rechten groeide Parton uit tot een onverwachte bondgenoot. Ze heeft zich nooit graag in uitgesproken politieke kampen geplaatst en benadrukte vaak dat ze liever naar de menselijke kant van een debat kijkt. Maar wanneer het over LGBTQ+-personen ging, was haar boodschap opvallend eenvoudig: iedereen verdient respect.

In 2023 sprak ze zich uit tegen de beperkingen op genderbevestigende zorg voor minderjarigen in haar thuisstaat Tennessee. “I just want everybody to be treated good”, zei ze. Ze vertelde daarbij dat ze transgender mensen in haar familie- en vriendenkring en onder haar werknemers kende.

Die houding paste bij een bredere lijn in haar publieke leven. Parton heeft zich zelden laten vastpinnen op één politieke identiteit, maar verdedigde wel consequent het idee dat mensen zichzelf mogen zijn. Misschien is dat ook precies waarom haar steun voor LGBTQ+-rechten voor veel mensen betekenisvol was: ze kwam niet vanuit een activistische identiteit, maar vanuit een bijna koppig geloof in menselijkheid en verdraagzaamheid.

Parton groeide op in een arm gezin in Tennessee. Haar vader kon lezen noch schrijven. Vanuit die ervaring richtte ze in 1995 de Dolly Parton’s Imagination Library op. Het programma stuurt kinderen van bij de geboorte tot hun vijfde verjaardag gratis, leeftijdsgebonden boeken toe. Wat begon als een lokaal initiatief in haar thuisregio groeide uit tot een internationaal programma.