Walter Van Steenbrugge is al veertig jaar advocaat en staat in zijn werk dagelijks stil bij mensenrechten en de rechtsstaat. Met zijn nieuwe boek Circle richt hij zich nadrukkelijk tot jongeren. Niet omdat hij de oudere generaties heeft opgegeven, benadrukt hij, maar omdat hij ervan overtuigd is dat jongeren opnieuw moeten ontdekken hoe belangrijk mensenrechten zijn.

We ontmoeten Walter in zijn kantoor in Mariakerke, een afgelegen chateau waar nog een tal van andere ambitieuze advocaten aan de slag zijn. Voor Walter zijn mensenrechten geen abstracte principes die enkel thuishoren in wetboeken of rechtbanken. Ze bepalen volgens hem hoe we met elkaar samenleven, wie gehoord wordt en welke grenzen we als samenleving trekken. Net daarom baart het hem zorgen dat de kennis over mensenrechten afneemt, terwijl polarisatie en desinformatie steeds meer ruimte krijgen. In Circle probeert hij die complexe materie daarom terug te brengen naar de leefwereld van jongeren. Wat betekenen mensenrechten als je op school wordt gediscrimineerd, wanneer je je mening wilt uiten of wanneer je merkt dat anderen die rechten niet vanzelfsprekend vinden?

Waarom wilde u met Circle specifiek jongeren aanspreken? Waarom nu?
Ik kreeg de vraag of ik mijn eigen generatie met dit boek opgeef, maar dat is absoluut niet het geval. Ik denk dat we, als we het verval van de toepassing van de mensenrechten zo krachtig mogelijk willen tegengaan, sterk moeten inzetten op jongeren.

Het gaat vandaag slecht met de kennis over het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. En het gaat nog slechter met de toepassing ervan in onze dagelijkse wereld. Vanuit dat uitgangspunt dacht ik: waarom schrijf ik geen verhaal om jongeren aan te spreken? Ik wilde ook leerkrachten bereiken. In het verhaal komen verschillende aspecten van mensenrechten aan bod. Laat ons daar met jongeren over debatteren. Laat hen beseffen hoe belangrijk mensenrechten zijn en hoe slecht het er vandaag mee gesteld is. Niet alleen internationaal, want dan lijkt het al snel een ver-van-mijn-bedshow. Ook in ons eigen land worden mensenrechten geschonden. Dagelijks sta ik in rechtbanken en probeer ik daar de nadruk te leggen op het belang van mensenrechten. Maar ik merk dat de kennis erover afneemt, zelfs bij beroepsgenoten en magistraten.

Daarom wou ik het verdrag zelf vertalen naar kindvriendelijke woorden. Zodat jongeren begrijpen dat mensenrechten ook over hén gaan. Over hoe ze onderwijs krijgen, of ze mogen meepraten over belangrijke zaken, of ze een wederwoord kunnen hebben wanneer ze op school gesanctioneerd worden. Over het recht om vrij te spreken en vrij te denken. Over het recht om zich met andere leerlingen te verenigen. En over het feit dat je niet gediscrimineerd mag worden.

Als een leerling met een andere huidskleur wordt uitgescholden, mogen we dat nooit normaal gaan vinden. We moeten uitleggen waarom dat niet aanvaardbaar is.

Waar loopt het volgens u mis in het onderwijs?

Als ik zie hoeveel lesuren niet worden ingevuld omdat er een tekort aan leerkrachten is, denk ik: vraag experten om naar scholen te komen. Vraag mensen die dagelijks in de realiteit staan om te vertellen hoe mensenrechten in België en Vlaanderen worden geschonden en welke impact dat kan hebben op het leven van jongeren en hun ouders.

Ik denk dat we onze maatschappij steeds meer volledig neutraal moeten maken en religie geen plaats meer kent in het onderwijs. Religies bevatten goede waarden, dat betwist ik niet. Maar die goede waarden vind ik ook terug in het Verdrag voor de Rechten van de Mens. Als ik dat ken, kan ik op een vrij gelukkige manier door het leven stappen.

Ik heb alle respect voor alle godsdiensten. Maar ik weet ook dat religies veel oorlogen hebben ontketend. En ik ben al jaren bezig met slachtoffers van seksueel misbruik binnen de katholieke kerk. Als ik zie hoe de hiërarchie daar vandaag nog altijd mee omgaat, kan ik moeilijk begrijpen dat onze maatschappij zo laks blijft.

Hoe geeft u zelf zin aan het leven zonder god?

Door mij te schikken naar het mensenrechtenverdrag. Ik heb het grote geluk gehad dat ik uit een warm nest kom. Ik heb twee schitterende ouders gehad, broers en een zus die ongelooflijk goed voor mij gezorgd hebben. Ik heb een partner die bijna 34 jaar lief en leed met mij deelt. Daar heb ik eigenlijk nul verdienste aan.

Als je dan beseft hoeveel geluk je hebt gehad en hoeveel voordelen je hebt gekregen waar je zelf niets voor gedaan hebt, dan vind ik dat je ook iets verschuldigd bent aan mensen die minder geluk hebben gehad. In het Verdrag staat dat je mensen niet mag discrimineren. Het gaat over gelijkheid. En gelijkheid betekent dat je ongelijke situaties ongelijk behandelt.

Dat geeft voor mij zin aan het leven.

Het mensenrechtenverdrag heeft mij ook milder, zachter en begripvoller gemaakt. Dat komt doordat je moet leren luisteren naar andere mensen. Voor mij is dat een veel betere leidraad dan religie. Ik zeg niet dat Jezus of Mohammed geen goede dingen hebben gedaan. Natuurlijk zaten daar goede waarden in. Maar er staan in religieuze teksten ook zaken die niet meer aanvaardbaar zijn. Vrouwenrechten worden in veel religies geschonden.

Denkt u dan dat het probleem vooral is dat jongeren de kennis over mensenrechten niet hebben, of dat het hen gewoon minder boeit?

Ik denk dat die twee samengaan. We leven in een beeldcultuur. Jongeren scrollen, bekijken reels en memes. Wij, als ouderen, moeten ons daar een stuk aan aanpassen. De beelden die jongeren te zien krijgen, moeten soms ook gaan over schendingen van mensenrechten, zodat ze gealarmeerd worden.

Ik vond het bijvoorbeeld schitterend hoe jongeren zich hebben opgesteld rond het klimaat. Daar heeft men jongeren wel kunnen enthousiasmeren. Greta Thunberg heeft daarin de leiding genomen, maar ook in Vlaanderen en België ontstond awareness bij jongeren. Laat ons ouderen dus aan jongeren uitleggen hoe slecht het gesteld is met de mensenrechten en hoezeer die een impact kunnen hebben, net zoals het klimaat een impact heeft.

Er moet volgens mij een aanzet gegeven worden. Er moet een alarmkreet komen naar de jeugd om te zeggen: het gaat niet goed en het is belangrijk. Maar ik wil hen niet onnodig angstig maken. Als je naar de geschiedenis kijkt, zie je wat er in de jaren dertig is gebeurd. In Duitsland werd discriminatie aangemoedigd en propaganda ingezet om mensen met een andere kleur of een ander ras te discrimineren.

Als ik vandaag op een barbecue rondloop en mensen hoor zeggen dat zwarten alleen nog goed zouden zijn om in de sport of showbusiness actief te zijn, en dat vervolgens wordt voorgesteld als vrijheid van meningsuiting, dan zakt mijn broek af. We mogen het toch niet normaal gaan vinden dat mensen op de trein of tram vanwege hun huidskleur gediscrimineerd worden? Daarom moeten we uitleggen waarom het belangrijk is dat je het verdrag kent en waarom het er gekomen is.

Denkt u dat radicalisering via sociale media ervoor kan zorgen dat sommige jongeren een tunnelvisie ontwikkelen?

Die algoritmes werken onwaarschijnlijk sterk. Dat is ook waarom extremistische partijen, zowel aan de rechter- als aan de linkerzijde, zoveel geld investeren in sociale media. Men weet dat men mensen via die weg misschien kan overtuigen van bepaalde opinies. Daar moeten we ons bewust van zijn.

Maar opnieuw: de oplossing is praten. Scholen moeten tijd maken om te debatteren. In mijn boek is meester Jo iemand die zegt: ‘Ik geef geen geschiedenis, ik geef geen Nederlands, ik geef mensenrechten.’ Hij wil dat jongeren met allerlei meningen die ze van thuis meekrijgen met elkaar in gesprek gaan.

Ik zou daar ervaringsdeskundigen bij betrekken. Mensen die vanuit hun eigen leefwereld toelichting kunnen geven. We moeten ook geschiedenis opnieuw gebruiken om actuele problemen te begrijpen. Leer jongeren over de jaren dertig, over Goebbels en over propaganda. En laat hen vervolgens de link leggen met de haatspraak van vandaag. Dat zou bijna dagelijks op de agenda van scholen moeten staan.

Waarom zouden jongeren nog in de politiek willen gaan met de online haatspraak van vandaag?

Dat is inderdaad een probleem. Wie wil er nog elke dag via sociale media worden uitgescholden? Politici worden bestempeld als zakkenvullers. Maar ik heb ook gezien dat politici wél schitterend werk kunnen leveren. Ik heb meegemaakt wat politici in de commissie rond seksueel misbruik in de Kerk hebben gedaan. Over partijgrenzen heen hebben zij jarenlang samengewerkt. Wat ze hebben afgeleverd, vind ik topwerk.

En dan zie je hoeveel kritiek ze krijgen en hoeveel ze daarvoor betaald worden, en vraag je je af: waarom zou iemand dat nog doen? We hebben jongeren nodig die opnieuw hun schouders onder de politiek zetten.

Ik kan mij ook voorstellen dat jongeren soms moe worden van alles wat er in de wereld gebeurt. Ze zitten veel op hun telefoon, worden geconfronteerd met heel veel informatie en worden daar soms hopeloos van. Wat zou u hen willen meegeven om het op te nemen voor mensenrechten?

Ik zou hen ervan willen overtuigen dat ze in een verkeerde voorstelling van zaken zitten als ze denken dat ze niets kunnen veranderen. Ik zou als voorbeeld de ontketening van de strijd voor het klimaat nemen. Er is ontzettend veel bereikt. Natuurlijk wordt het vanuit Amerika, China en andere continenten nog tegengewerkt, maar jongeren hebben daar echt een grote verdienste in.

Ik zou zeggen: trek daaruit lessen en probeer dat opnieuw te doen met mensenrechten.

Onverschilligheid, gelatenheid en moedeloosheid brengen je nergens. Als je zegt: ‘Het wordt te moeilijk’, dan heb je één zekerheid: je probleem gaat niet opgelost worden. Het is zoals bij sport. Als je een strafschop moet geven en je zegt: ‘Ik ga hem niet binnen trappen’, dan gaat hij er niet in. De dynamiek van je geest beïnvloedt je fysieke handelen.

Ik denk persoonlijk dat jongeren wel te overtuigen zijn. Ik heb dat gezien in programma’s zoals Eerste Keus. Er waren daar felle stemmen over bijvoorbeeld homoseksualiteit. Vervolgens gingen mensen met die jongeren in gesprek en nadien zag je dat er iets veranderd was. Dat maakt mij hoopvol.

We moeten jongeren opnieuw laten geloven dat hun stem ertoe doet. We moeten hen uitleggen wat mensenrechten zijn, waarom ze belangrijk zijn en waarom ze vandaag nog altijd verdedigd moeten worden.

Want het is niet vijf voor twaalf.

Het is vijf na twaalf.