Voormalig VTM NIEUWS‑journalist Patrick Van Gompel (69) blikt in zijn boek Memoires vol leven en dood terug op een leven dat zich afspeelt tussen frontlinies en familiebanden, tussen doodsgevaar en levenslust. Centraal staat de euthanasie van zijn moeder, een afscheid dat tegelijk sereen en moedig was. Haar keuze om waardig te sterven vormt de kern van zijn pleidooi: “Het heeft mij doen beseffen hoe kwetsbaar zelfbeschikking soms nog is, zelfs met een wet die nochtans duidelijk is.”

Wie Patrick Van Gompel kent als oorlogsverslaggever, ziet een man die jarenlang de wereld rondreisde om conflict en menselijk lijden te documenteren. Maar achter die professionele koelbloedigheid schuilt een diep persoonlijke geschiedenis van rouw, verbondenheid en reflectie. In Memoires vol leven en dood vertelt hij openhartig over het afscheid van zijn vader, zijn twee oudste broers en ook over de euthanasie van zijn moeder. Daarover schreef hij ook samen met Paul Govaerts het toneelstuk Doodgraag. Dat verhaal, zegt hij, moest eindelijk verteld worden:

“Dat zat al een tijdje te wringen. Er is toch wel wat rouw en verdriet blijven hangen. Ik mis mijn oudere broers verschrikkelijk in alles wat ik doe. En dan kwam de euthanasie van mijn moeder. Ik heb daar een soort toneelstuk voor mijn ogen zien afspelen. Toen dacht ik: dit moet ik ooit vertellen. Door haar verhaal op te schrijven, kwamen ook de sluimerende verhalen van mijn broers naar boven. Zo ontstond er een boek, terwijl ik eerst alleen aan een toneelstuk dacht. Het was alsof haar verhaal de deur opende naar alles wat nog niet verteld was.

Je beschrijft vier heel verschillende sterfgevallen in je familie. Waarom is dat belangrijk?

Mijn vader stierf in 1986, vóór de euthanasiewet. Toen was het simpel: morfine. Als je overdreef met de dosis, was het probleem opgelost. Mijn broers hebben nooit voor de keuze gestaan. En mijn moeder kon elf jaar geleden wél kiezen, want toen was de euthanasiewet er gelukkig wel. Dat zijn vier totaal verschillende manieren om met het einde van je leven om te gaan. Dat is ook de boodschap: denk na. Grote verrassingen op het einde kunnen worden vermeden. Het levenseinde verdient evenveel helderheid als het leven zelf. Door die vier verhalen naast elkaar te leggen, zie je hoe verschillend waardigheid kan zijn, afhankelijk van tijd, context en wetgeving.

Hoe verliep de euthanasie van je moeder?

Het was prachtig om te zien hoe ze dat deed. Ze was 92, terminaal, en ze wilde geen pijn meer. Ze zei altijd: waardig leven is waardig sterven. Maar ondanks dat alles juridisch perfect in orde was, kregen we tegenstand. Dat heeft mij diep geraakt, omdat het zo onnodig was. Het was alsof haar autonomie nog één keer moest worden bevochten, terwijl ze dat recht al lang had.

Wat gebeurde er precies?

In het katholieke ziekenhuis wilde een afdelingshoofd de geplande euthanasie ombuigen naar palliatieve sedatie. Omdat hij er zelf anders over dacht. Verplegers begonnen ons te ondervragen over onze standpunten tegenover euthanasie. Ik heb op een bepaald moment gezegd: werk je al lang bij de KGB? Je hebt er geen bal mee te maken. Het is de wens van mijn moeder. Het was geen grijze zone. Ze was terminaal, alles was in orde. En toch nog vervelend doen? Dat vond ik vies. Want stel dat je in een familie terechtkomt die minder mondig is. Dan ligt je moeder daar te creperen. Dat is onaanvaardbaar. Het heeft mij doen beseffen hoe kwetsbaar zelfbeschikking soms nog is, zelfs met een wet die nochtans duidelijk is.

Hoe heb je dat als zoon ervaren?

Het maakt het verdriet lichter als je moeder zelf beslist. Het is onvoorstelbaar hoe je moeder, als ze kiest voor euthanasie, het verdriet en de pijn kan verlichten. Ze heeft mij de perfecte methode getoond van hoe verlies beter een plaats kan krijgen. Het verdriet is daarom niet minder, maar de aanvaarding is veel gemakkelijker. Ze bleef tot het einde helder en geestig. Het laatste uur zei ze: het lijkt hier wel weer Weeldekermis, alleen de taart ontbreekt. Ze is met de glimlach gestorven. Dat is iets wat ik iedereen toewens: een einde dat klopt met wie je bent. Het was een afscheid zonder wringen, zonder twijfel, zonder angst. Dat is een groot geschenk.

Je bent opgegroeid in een katholiek gezin. Hoe heeft dat jouw visie op het levenseinde beïnvloed?

In de Kempen moest je 60 jaar geleden je uiterste best doen om te ontsnappen aan de christelijke zuil. Alles was katholiek: school, ziekenfonds, het dorp. Maar mijn moeder was modern. Ze kon eigentijds praten over anticonceptie, ze evolueerde mee. Toen mijn broer stierf, zei ze: waarvoor dient een God als een moeder een kind moet verliezen? Dat heeft mij gevormd. Het idee dat lijden verheerlijkt moet worden, dat kan ik niet verdragen. Zinloos lijden heeft geen enkele zin. Het leven is waardevol, maar het einde moet dat ook zijn. Ik begrijp niet dat religie soms nog bepaalt hoe mensen mogen sterven. Zelfbeschikking is geen aanval op geloof, het is een bescherming van waardigheid.

Je hebt als oorlogsjournalist veel lijden gezien. Heeft dat ook een rol gespeeld in hoe je naar de dood kijkt?

Door in oorlogsgebieden rond te lopen, heb ik geleerd hoe waardevol het leven is. Hoe blij we mogen zijn dat we gezond zijn. Elke dag moet worden gevierd. Maar ik heb ook gezien hoe zinloos lijden eruitziet. Mensen die geen keuze hebben. Mensen die sterven zonder waardigheid. Ik ben meerdere keren echt in levensgevaar geweest. Bedreigd met een geweer tegen mijn hoofd, in het vizier van scherpschutters. Je leert kalm te blijven, om risico’s in te schatten. Maar je ziet ook hoe dun de lijn is tussen leven en dood. Dat maakt je gevoelig voor de vraag: hoe wil ik dat mijn eigen einde eruitziet? Ik denk dat ik daardoor nog sterker geloof in autonomie. In het recht om te zeggen: dit is genoeg geweest. Het leven is geen verplichting. Het is een geschenk, maar geen dwang.

Je getuigt ook over je depressie rond je veertigste. Waarom wilde je dat delen?

Omdat zwijgen ons kapotmaakt. Mijn broer had een boek uitgegeven over depressies en herkende de symptomen bij mij. Ik ben snel behandeld en dat heeft mijn leven gered. Ik heb later op redacties symptomen herkend bij collega’s en hen gezegd: zoek hulp. In Vlaanderen zijn we geweldig goed in zwijgen. Nederlanders kunnen goed babbelen, wij zwijgen. Dat is jammer. Zeker als het gaat over geestelijke gezondheid of het levenseinde. Het begint bij durven spreken. En het begint bij erkennen dat kwetsbaarheid geen zwakte is, maar een vorm van eerlijkheid.

Je pleit in je boek voor een uitbreiding van de euthanasiewet. Waarom?

Het grote probleem is wilsonbekwaamheid. Als ik morgen een beroerte krijg, heb ik geen enkel recht op euthanasie meer, want ik kan het niet meer bewust bevestigen vlak voordat het gebeurt. Dat is absurd. Het zou toch logisch zijn dat ik als soeverein mens op papier kan bepalen: als dit en dat, dan wens ik euthanasie. Wie heeft daar nog iets over te zeggen? Het is geen verplichting. Het is een vrije keuze. En het maakt het leven waardevoller, niet minder. Het is vreemd dat zelfbeschikking soms wordt gezien als een bedreiging, terwijl het in werkelijkheid een bescherming is tegen zinloos lijden.

Wat hoop je dat lezers meenemen uit jouw verhaal?

Dat ze nadenken. Over hun eigen leven, hun eigen einde. Je gaat automatisch denken aan eigen gevallen in de familie. Dat is nodig. Want het leven is waardevol en het einde ervan verdient evenveel helderheid. Mijn moeder heeft mij geleerd dat waardig leven en waardig sterven één geheel vormen. Dat is de boodschap die ik wil doorgeven. Dat we niet moeten wachten tot het einde om over het einde te spreken.