De Congolese documentairefotografe Pamela Tulizo, brengt met MABABU – Spirit of the Ancestors een krachtig beeldverhaal over de geschiedenis, veerkracht en waardigheid van Afrikaanse vrouwen. Het project, dat tot stand kwam in samenwerking met onder andere de Vrije Universiteit Brussel en deMens.nu en dat je nu kan zien in Brussel, is het resultaat van drie jaar artistiek onderzoek.“Voor mij is fotografie een stille vorm van communicatie. Ik kan er veel mee zeggen zonder woorden te gebruiken.” 

Terwijl haar vierjarige dochtertje tussen de foto’s door dartelt in de Markten in Brussel, vertelt Tulizo hoe haar eigen jeugd in Goma en de vrouwen die haar omringden de inspiratie vormden voor de serie. Met haar werk wil ze voorbij het eenzijdige beeld van de Afrikaanse vrouw als slachtoffer kijken. Ze brengt vergeten verhalen tot leven en stelt vragen over geschiedenis, representatie, ongelijkheid en humanisme. 

 “Ik ben documentairefotografe en woon in Goma, in het oosten van de Democratische Republiek Congo. Door de huidige situatie verblijf ik tijdelijk in Parijs. Mijn werk vertrekt meestal vanuit onderzoek naar het beeld van de vrouw, vrouwelijke identiteit en de rol van vrouwen in traditionele en hedendaagse samenlevingen. Ik ben 32 jaar, moeder van een dochtertje en binnenkort komt er nog een kindje bij.” 

Hoe is de situatie vandaag in Goma? 

Ik ben in januari 2025 vertrokken, toen de stad viel. Politiek gezien is er sindsdien weinig veranderd. De humanitaire situatie blijft chaotisch. Ook voor kunstenaars is het moeilijk om de kunstscène levendig te houden. 

De economie is volledig ingestort. Er is geen luchthaven, er zijn geen banken en er is nauwelijks werk. Het dagelijkse sociale leven wordt steeds moeilijker. Er is hongersnood en een economische crisis. Toch blijft de Congolese gemeenschap, vooral in het oosten, sterk en hoopvol. Het leven gaat door, maar het is een heel ingewikkeld leven. 

Dokter Denis Mukwege, de Congolese gynaecoloog en Nobelprijswinnaar voor de Vrede in 2018, waarschuwde onlangs in Brussel voor de humanitaire catastrofe in Congo.  

Inderdaad, de mensenrechten worden op grote schaal geschonden. De oorlog duurt al 30 jaar, het is een echte genocide. Er zijn duizenden doden en duizenden vrouwen zijn verkracht. Seksueel geweld wordt als oorlogswapen ingezet, niet alleen tegen volwassen vrouwen, maar ook tegen kinderen, ouderen en mannen. 

Ook mannen zijn slachtoffer, al wordt daar veel minder over gesproken. Jonge jongens worden ingelijfd in gewapende groepen. Het ontbreekt aan toezicht en bescherming. Er is geen vrijheid van meningsuiting. Ik ben geen specialist in mensenrechten, maar ik kan wel getuigen van de realiteit van seksueel geweld als oorlogswapen. Dat alleen al toont hoe ernstig de situatie is. 

Ik wilde begrijpen waar die kracht vandaan komt

De tentoonstelling MABABU – Spirit of the Ancestors is het resultaat van drie jaar artistiek onderzoek. Hoe is het project ontstaan? 

Ik ben geboren in 1994, midden in een oorlog. Sinds mijn geboorte is er politieke instabiliteit in het oosten van Congo. Ik ben daarin opgegroeid en ook mijn dochter is in die omstandigheden geboren. 

Als kind zag ik een ongelooflijke kracht bij de vrouwen om me heen: mijn moeder, mijn zussen, mijn buurvrouwen en andere vrouwen uit de gemeenschap. Ze droegen niet alleen de verantwoordelijkheid voor hun gezin, maar cijferden zichzelf vaak volledig weg voor anderen. Ik vroeg me af waar die kracht vandaan kwam. Zijn Afrikaanse vrouwen, en vrouwen uit mijn gemeenschap in het bijzonder, altijd zo sterk geweest? En hoe kon ik die kracht zichtbaar maken? 

Waarom wilde je voorbij het eenzijdige beeld van de Afrikaanse vrouw als slachtoffer kijken? 

Omdat dat beeld niet volledig is. Door de oorlog is er een karikaturale voorstelling ontstaan van vrouwen uit Kivu. Er wordt vooral gesproken over hun kwetsbaarheid en over seksueel geweld. Dat is een harde realiteit die we niet mogen ontkennen. Maar ik ben ook opgegroeid met vrouwen die uitzonderlijk sterk waren en mij diep hebben geïnspireerd. 

Daarom ben ik onderzoek gaan doen naar de historische oorsprong van die kracht. Voor de kolonisatie en de slavernij speelden vrouwen belangrijke rollen in de ontwikkeling. Ze bekleedden sleutelposities, leidden legers en traden op als diplomaten. Met de komst van slavernij en kolonisatie veranderden hun omstandigheden. Ze werden gedwongen om op andere manieren sterk te zijn en te overleven. Ik wilde laten zien hoe die kracht zich door de geschiedenis heen heeft ontwikkeld. 

De rol van vrouwen in de geschiedenis wordt vaak onderbelicht. Hoe breng je die vergeten verhalen opnieuw onder de aandacht? 

Ik ben begonnen bij een van de gruwelijkste hoofdstukken uit de menselijke geschiedenis: de slavernij. In de geschiedschrijving zien we vooral mannen, omdat men sterke arbeiders zocht voor de plantages, suiker, koffie, tabak, katoen. De rol van vrouwen wordt geregeld gebagatelliseerd, alsof ze vooral in de keuken werkten of voor kinderen zorgden. 

Maar vrouwen werkten ook op de velden, kwamen om tijdens de overtocht over de Atlantische Oceaan, werden slachtoffer van seksueel geweld en vochten voor hun vrijheid. Sommigen hielpen ook anderen om zich te bevrijden. Hun verhalen zijn verzwegen of aan mannen toegeschreven. 

Ik wilde een beeld geven bij de teksten en cijfers die we op school leren, en een visueel archief creëren voor de nieuwe generatie, voor het collectieve geheugen. Zodat jonge mensen kunnen begrijpen waar de kracht van de Afrikaanse vrouw vandaan komt, hoe die zich heeft ontwikkeld, en hoe ze daar inspiratie uit kunnen halen. 

Hoe vertaal je die historische verhalen naar beelden?  

De serie bestaat uit verschillende hoofdstukken die het historische traject volgen, tot aan de moderne slavernij. Ik verbeeld onder meer de overtocht over de Atlantische Oceaan, seksueel geweld en de manieren waarop vrouwen via hun haar communiceerden. Ook de voorwerpen die bij de ruilhandel werden gebruikt en de invloed van religie komen aan bod. 

Daarnaast herinterpreteer ik beelden uit boeken en historische teksten. Ik vraag me af hoe ik die vrouwen als hedendaagse kunstenares opnieuw kan verbeelden. Hoe kan ik hun gratie, schoonheid, macht en kracht tonen?  Zo ontstond bijvoorbeeld het beeld met vier vrouwen in jurken die ik zelf ontwierp en die door een naaister uit Goma werden gemaakt. Hun houdingen en gratie zijn een eerbetoon. Met mode kan ik een zwaar onderwerp benaderen via kleur en schoonheid. Ondanks alles blijft deze vrouw voor mij een heldin: ze heeft voor haar vrijheid en die van anderen gestreden. Mode helpt mij haar waardigheid te herstellen. 

Waarom is kleding zo belangrijk in je werk? 

Kleding is een krachtig communicatiemiddel. Ze vertelt iets over iemands identiteit en helpt om iemand in een bepaalde tijd en context te plaatsen. Twee foto’s van dezelfde persoon kunnen totaal anders worden geïnterpreteerd wanneer die persoon anders gekleed is. 

Voor mij gaat het niet om luxe of trends, maar om de betekenis van kleding. Ze helpt me historische situaties te reconstrueren, verhalen op te bouwen en verschillende elementen met elkaar te verbinden. Zo ontstaat een visuele verhaallijn die zich door de tijd heen ontvouwt. 

In het laatste hoofdstuk poseer je zelf. Wat betekent dat persoonlijke element voor jou? 

Dat hoofdstuk gaat over moderne slavernij. Het zijn zelfportretten omdat het onderwerp nauw verbonden is met mijn eigen leven en met de situatie in Congo. 

Vroeger draaide de economie onder meer om suiker, koffie, katoen en rubber. Vandaag gaat het om koper, diamanten, lithium en andere grondstoffen. De ontginning daarvan gaat nog altijd gepaard met geweld en bloedbaden. Oorlog treft veel regio’s waar delfstoffen worden gewonnen, terwijl die grondstoffen elders bijdragen aan technologische ontwikkeling en economische vooruitgang. 

Daarom wilde ik zelf poseren: om dit verhaal eigen te maken en te tonen hoe weinig de wereld heeft geleerd van haar fouten en hoe we opnieuw in een situatie van slavernij zijn beland, misschien zelfs in een nog ergere. 

De beelden zijn zorgvuldig geënsceneerd. Waarom koos je voor die werkwijze? 

Aan het begin van mijn carrière maakte ik rauwe documentairefotografie, maar ik voelde vaak dat de beelden niet alles vertelden wat ik wist. Een vrouw kon me bijvoorbeeld een ingrijpend verhaal vertellen, terwijl je dat verhaal niet op de foto zag. Hoe kan iemand die er niet bij was dan begrijpen wat er werkelijk is gebeurd? 

Na mijn studie aan de Market Photo Workshop in Johannesburg ontwikkelde ik daarom een eigen techniek van enscenering om meer details vast te leggen. Het is eigenlijk net een film, maar dan zonder beweging. Ik ben dol op film, dus mijn foto’s zijn gebaseerd op een script. Ik schets de scènes vooraf: decors, kostuums, omgeving …. Daardoor krijg ik een compleet beeld, een compleet verhaal van wat ik wil vertellen. 

Fotografie is een universele taal

Je was eerder journaliste. Waarom vond je uiteindelijk in fotografie het juiste medium? 

Ik werkte in verschillende functies in de journalistiek: als journaliste, presentatrice, verslaggeefster en productiedirectrice bij een televisiezender. Maar met fotografie heb ik mezelf gevonden.Voor mij is fotografie een stille vorm van communicatie. Ik kan er veel mee zeggen zonder woorden te gebruiken. Het is een universele taal: ik hoef geen Engels of Russisch te spreken om mijn boodschap over te brengen. 

Daarom besteed ik ook zoveel aandacht aan details. De enscenering en de verschillende elementen in mijn beelden helpen om het verhaal te begrijpen zonder dat ik alles hoef uit te leggen. 

Werk je samen met de vrouwen die je in beeld brengt? Hoe verloopt dat proces? 

Ik begin altijd met documentair onderzoek: interviews, boeken, gesprekken met andere mensen en kunstenaars. Ik kijk wat er al gedaan is en wat nog ontbreekt. Uiteindelijk herinterpreteer ik alle gegevens die ik heb verzameld om tot een eindresultaat te komen. Ik teken alles vooraf uit: hoe ik de onderwerpen wil herinterpreteren, zonder hun verhaal te vervormen, maar wel op mijn eigen manier. 

Soms zijn het heel zware of ingewikkelde verhalen, maar door mijn manier van werken worden het beelden die, ondanks hun zwaarte, toch aangenaam zijn om naar te kijken. Mooi, verfraaid, met veel kleur, hoop en licht. Ik werk veel in de open lucht, ik ben erg gehecht aan de natuur. Die rust helpt om een visuele ervaring te creëren die draaglijk blijft, zelfs wanneer het onderwerp moeilijk is. 

De mens moet centraal staan

Wat hoop je dat bezoekers meenemen uit MABABU?  

Het is een universele boodschap. De tentoonstelling is een eerbetoon aan vrouwen en kan een inspiratiebron zijn voor vrouwen van vandaag en morgen. Tegelijkertijd is ze bedoeld als herinnering voor iedereen, als een visueel archief voor een hele generatie. 

In mijn beelden gaat het om erkenning, herinnering en het opeisen van rechten. Ik wil onrecht aan de kaak stellen, maar ook waarschuwen. Ik hoop dat de beelden mensen aanzetten om na te denken over het verleden en over wat er vandaag nog altijd gebeurt. 

Welke waarden zijn voor jou vandaag het belangrijkst? 

Humanisme. Ik heb het gevoel dat we dat beetje bij beetje verliezen. We zijn zo gefocust op vooruitgang, geld en economische ontwikkeling dat we de mens uit het oog verliezen, terwijl die juist centraal zou moeten staan. 

Vandaag is er overal oorlog. We streven naar economische groei en technologische vooruitgang, maar vergeten dat er geen mensheid bestaat zonder de mens. Humanisme is voor mij essentieel: het stelt ons in staat om het probleem of het welzijn van iemand anders echt te voelen. Om te beseffen dat de Congolese vrouw die verkracht is mijn zus, mijn moeder, mijn dochter of mijn nicht zou kunnen zijn. Laten we ophouden met te denken dat we ons alles kunnen permitteren en daarbij het humanisme vergeten. 

Hoe definieer jij humanisme?  

Voor mij is humanisme jezelf in de plaats van de ander verplaatsen. Zo simpel is het.