Wie zich laat ontdopen, verdwijnt vandaag niet uit het doopregister. De katholieke kerk noteert doorgaans dat iemand de kerk heeft verlaten, maar de oorspronkelijke gegevens blijven zichtbaar. Daar kan binnenkort verandering in komen. Een nieuw advies van de advocaat-generaal bij het Europees Hof van Justitie stelt dat ook de kerk de Europese privacyregels moet respecteren. Als het Hof dat advies volgt, zou dat een belangrijke overwinning betekenen voor mensen die volledig uit de doopregisters geschrapt willen worden. Dat zegt Willem Debeuckelaere, voormalig voorzitter van de Privacycommissie en jarenlang betrokken bij het dossier.

De zaak begon in 2021 met een klacht van een man uit Sint-Niklaas die niet langer vermeld wilde worden in het doopregister van het bisdom Gent. Zijn ouders lieten hem als kind dopen, maar als volwassene wilde hij volledig uit de registers verdwijnen. Het bisdom noteerde wel dat hij de kerk had verlaten, maar schrapte zijn gegevens niet daadwerkelijk. Zijn naam bleef leesbaar in het register staan. Daarop stapte hij naar de Gegevensbeschermingsautoriteit (GBA).  In december 2023 kreeg hij gelijk. De GBA oordeelde dat hij op basis van de privacywetgeving de volledige schrapping van zijn persoonsgegevens mocht vragen. Het bisdom Gent ging daartegen in beroep, waarna het Brusselse Marktenhof vijf prejudiciële vragen stelde aan het Europees Hof van Justitie in Luxemburg.

“De kerk zegt eigenlijk: wij mogen onze instelling organiseren zoals wij dat nodig achten”

Volgens Willem Debeuckelaere raakt de discussie aan een fundamentele vraag: “De ene keer zegt men dat een doopregister gewoon een historisch feit vastlegt. De andere keer wordt gezegd dat je door de doop tot de katholieke gemeenschap behoort. Die discussie is eigenlijk nooit echt opgelost.”  De katholieke kerk verdedigt haar standpunt onder meer vanuit de godsdienstvrijheid en haar institutionele autonomie. “De kerk zegt eigenlijk: wij mogen onze instelling organiseren zoals wij dat nodig achten. Het doopsel is voor ons een fundamenteel sacrament en raakt aan de kern van ons instituut. Je kunt volgens het kerkelijk recht maar één keer gedoopt worden. Voor hen is dat het begin van alles.”

Doopregisters en de GDPR-regels

Toch lijkt het recente advies bij het Europese Hof van Justitie in Luxemburg een flinke streep door die redenering te trekken. De advocaat-generaal oordeelt dat het bijhouden van doopregisters wel degelijk een verwerking van persoonsgegevens is en dus onder de GDPR-regelgeving valt. Daarmee sneuvelt een van de belangrijkste argumenten van de kerk, namelijk dat de privacywetgeving hier niet van toepassing zou zijn.

Een passage uit het advies springt volgens Debeuckelaere bijzonder in het oog: “Heel duidelijk staat daarin dat de Europese Unie berust op het principe dat niemand boven de wet staat. Noch religieuze gemeenschappen, noch hun huidige of voormalige leden staan boven de wet of buiten de bescherming ervan.”

“Voor slachtoffers van seksueel geweld in de kerk kan een definitieve schrapping uit het doopregister deel uitmaken van het verwerkingsproces”

De zaak gaat bovendien verder dan een juridisch debat over privacyregels en kerkelijke autonomie. Tijdens de procedure hebben zich ook slachtoffers van seksueel misbruik binnen de katholieke kerk gemeld. Volgens Willem Debeuckelaere maakt dat nog duidelijker waarom deze discussie voor sommige mensen van groot persoonlijk belang is: “Voor slachtoffers van seksueel geweld in de kerk gaat dit niet alleen over levensbeschouwing of over de vraag of je nog katholiek wilt zijn. Voor hen kan een definitieve schrapping uit het doopregister deel uitmaken van een verwerkings- en herstelproces. Zij willen geen enkele band meer behouden met een instelling die hen diep heeft gekwetst.”

Volgens Debeuckelaere kan dat ook een rol spelen wanneer rechters de verschillende belangen tegen elkaar moeten afwegen. “Ik kan mij moeilijk voorstellen dat men tegen slachtoffers van seksueel misbruik zou zeggen dat zij tegen hun wil in een register moeten blijven staan van een instelling waarmee zij om begrijpelijke redenen niets meer te maken willen hebben.” Dat betekent niet automatisch dat elke vraag tot schrapping altijd moet worden ingewilligd. Wel verschuift de bewijslast naar de kerk. Wie geschrapt wil worden, moet dat kunnen vragen. Vervolgens moet de kerk aantonen waarom haar belangen in dat specifieke geval zwaarder wegen dan het fundamentele recht van die persoon op bescherming van zijn persoonsgegevens.

Ook over de betekenis van “schrappen” laat de advocaat-generaal weinig ruimte voor interpretatie. “Schrappen is schrappen”, vat Debeuckelaere het advies samen. “Een notitie toevoegen dat iemand de kerk heeft verlaten volstaat niet. De persoonsgegevens van de betrokkene moeten daadwerkelijk verdwijnen.”

Een kwestie van zelfbeschikking

De gevolgen van een uiteindelijke uitspraak kunnen aanzienlijk zijn. Niet alleen in België, maar ook in andere Europese landen lopen vergelijkbare discussies. Verschillende lidstaten en zelfs de Europese Commissie schaarden zich tijdens de procedure grotendeels achter de argumentatie van de kerk. Dat onderstreept volgens Willem Debeuckelaere hoe principieel deze zaak geworden is: “Ik heb mij vaak afgevraagd waarom dit voor de kerk zo belangrijk is. Wat maakt het uit dat enkele tientallen of honderden mensen geschrapt willen worden? Ik denk dat het vooral gaat over het principe: raak niet aan ons instituut.”

Voorlopig is er nog geen definitieve uitspraak. Het Europees Hof van Justitie moet zich de komende maanden nog uitspreken. Maar in ongeveer negen op de tien gevallen volgt het Hof het advies van de advocaat-generaal grotendeels of volledig. Als dat ook hier gebeurt, zou het voor het eerst mogelijk kunnen worden om daadwerkelijk uit een doopregister te verdwijnen. Niet met een doorhaling in de marge, maar met een effectieve schrapping. Voor veel ontdopers is dat een kwestie van zelfbeschikking. Voor sommige slachtoffers van misbruik in de Kerk kan het bovendien een symbolische, maar belangrijke stap zijn om definitief een hoofdstuk af te sluiten.