Kennis groeit door onderzoek, bewijs en kritisch debat. Wetenschappelijke inzichten zijn geen opinie maar een essentiële basis voor beleid en maatschappelijke keuzes. Kennis wordt niet bepaald door geloof, ideologie of autoriteit. We verwerpen alle dogma’s en opvattingen die niet in vraag gesteld mogen worden.

Freddy Mortier: “Geen opvatting staat buiten discussie; wetenschappelijke evenmin.”

Die vier simpele zinnen vatten voor mij de kern van de visie van het vrijzinnig humanisme op kennis samen. In hun samenspel zeggen ze wel iets heel ingewikkelds. Een van mijn lievelingsboeken gaat erover, Menselijke kennis van Diderik Batens. Ja, geen opvatting staat buiten discussie, zegt de laatste zin. Wetenschappelijke evenmin dus. Dat een uitspraak ook vals kán blijken, als je ze weer door de molen van onderzoek, bewijs en kritisch debat haalt, is zelfs een voorwaarde voor wetenschap. Fallibilisme noemt Batens dat: zelfs logische ‘wetten’ blijken herzienbaar.

Wetenschap wordt er niet minder het beste apparaat door dat we hebben om kennis te verzamelen. Ze wordt vandaag van twee kanten onder vuur genomen. Van de rechterzijde, dat is duidelijk. Maar ook van de linkerzijde, waar sommigen zich debat en moeite willen besparen door onderzoek gewoon te verbieden. Op ideologische gronden bovendien, het mikpunt van de derde zin. Volgens de zinnen samen is er maar één manier om pseudowetenschap onderuit te halen. Door onderzoek, bewijs en kritisch debat. Niet door de uitschakeling van de tegenstander, wel door de uitschakeling van foute conclusies. Wetenschap versus ideologie, niet de ene ideologie versus de andere ideologie.

Hannelore Van Bavel: “Het vermogen zichzelf te corrigeren, onderscheidt wetenschap van dogma.”

De kracht van wetenschap ligt voor mij niet in de belofte van absolute zekerheid, maar in de bereidheid om te blijven bevragen en bijsturen. Wetenschappelijke inzichten zijn meer dan zomaar meningen: ze worden systematisch onderbouwd en getoetst. Daarom zijn wetenschappelijke inzichten onmisbaar voor beleid en maatschappelijke keuzes. Hoe we die inzichten interpreteren en toepassen, vraagt echter altijd ook ethische en politieke afwegingen.

Wetenschap ontstaat ook niet buiten de samenleving. Ideologie en machtsverhoudingen bepalen niet wat waar is, maar beïnvloeden wél welke vragen we stellen, welke categorieën we gebruiken, wie als expert wordt erkend en welke ervaringen buiten beeld blijven. Zowel vroeger als vandaag zien we hoe impliciete vooroordelen en machtsverhoudingen wetenschappelijke kennis kunnen vormgeven.

‘Wetenschap staat boven dogma’ betekent voor mij daarom ook dat wetenschap zelf geen dogma mag worden. Niet alles wat zich wetenschappelijk noemt, is automatisch waar of neutraal. Ook methoden en aannamen moeten kritisch bevraagd kunnen worden. In mijn eigen onderzoek probeer ik daarom empirische nauwkeurigheid te verbinden met kritische zelfreflectie en aandacht voor stemmen die lange tijd niet als kennis zijn erkend. Juist het vermogen zichzelf te corrigeren, onderscheidt wetenschap van dogma.

Jan Danckaert: “Alleen wetenschap laat ons toe om vooruitgang te boeken.”

Het principe van vrij onderzoek is voor mij de kern: kennis groeit door onderzoek, bewijs en kritisch debat. Wetenschappelijke inzichten zijn geen opinies, maar resultaten van een zorgvuldig proces dat altijd toetsbaar moet blijven. Academische vrijheid bepaalt dat een onderzoeker het recht heeft om het onderwerp, de methode en de communicatie van resultaten zelf te kiezen. Maar die vrijheid houdt ook een verantwoordelijkheid in. Je spreekt als academicus met autoriteit, binnen je domein van expertise, en je moet altijd kunnen uitleggen hoe je tot je conclusies bent gekomen.

Dogma’s hebben geen plaats in de wetenschap. We hebben allemaal overtuigingen, achtergronden, intuïties. Maar precies daarom moet je jezelf voortdurend in vraag durven stellen. Wetenschap is geen geloofssysteem. Ze is een methode om de wereld te begrijpen, gebaseerd op bewijs, transparantie en herhaalbaarheid.

In een universiteit als de VUB, geworteld in het vrijzinnig humanisme, betekent dat ook dat we waken over de waarden die ons kompas vormen. Onderzoek moet vrij zijn, maar niet blind. Het moet zich verhouden tot ethiek, tot historische context, tot de verantwoordelijkheid die we dragen tegenover de samenleving. Daarom hebben we een charter voor onderzoekers, waarin die principes verder zijn uitgewerkt.

Voor mij is het eenvoudig: wetenschap staat boven dogma omdat alleen wetenschap ons toelaat om vooruitgang te boeken. En dat moet je elke dag opnieuw waarmaken.

Foto bovenaan: Medard kijkt naar de maan, verwonderd door de magie van wetenschap en kennis – Locatie: UGent Volkssterrenwacht Armand Pien © Elisa Maenhout