Tom Lanoye (68) heeft geen afzetknop. Dat zegt hij zelf, nog voor het gesprek goed en wel begonnen is. Hij bruist van adrenaline midden in zijn tournee met ReinAard. Vanuit die middeleeuwse satire belanden we haast vanzelf bij de machthebbers van vandaag. In een gesprek over vrijzinnige thema’s fileert de schrijver de samenleving: van de strijd tegen woke tot wetenschap en neutraliteit, van homofobie en Gaza tot zelfbeschikking. Hij houdt ook humanisten een spiegel voor en spaart zichzelf evenmin. “Ik laat me te snel kwaad maken.”

ReinAard, zijn bewerking van het middeleeuwse dierenepos Van den vos Reynaerde, bracht Lanoye niet alleen als roman en luisterboek uit: hij trekt ermee langs volle zalen in België en Nederland. Schrijven en op het podium staan zijn voor hem nauw verbonden. Ook tijdens ons gesprek is de performer nooit ver weg: met humor en bevlogenheid neemt hij ons mee in zijn verhaal. “Zo’n analyse van de macht, vijftig jaar voor de Guldensporenslag, tweehonderdvijftig jaar voor Shakespeare. Dat is echt een waanzinnig meesterwerk.”

Waarom wilde u dit eeuwenoude verhaal opnieuw bewerken?

De vraag is eigenlijk: waarom zo laat? Ik ben opgegroeid in Sint-Niklaas. Dat wil zeggen: Reynaertgebak, Reynaertpralines, Reynaertbier. Enfin: je groeit daarmee op. Frits van Oostrom, de Nederlandse mediëvist, heeft me uiteindelijk overtuigd. Hij heeft me gevraagd een bewerking te maken.

En dan was er Lon Landau, die in 1938 decor- en kostuumtekeningen maakte voor een Reynaertbewerking in de Bourlaschouwburg. Een van die tekeningen siert de cover van ReinAard. Ik heb hem ontdekt bij het schrijven van De draaischijf, over culturele collaboratie in het theatermilieu. Hij was Joods, kwam via de Dossinkazerne uiteindelijk in het concentratiekamp Bergen-Belsen terecht, maakte de bevrijding nog mee, maar stierf aan buiktyfus. Toen ik die tekeningen zag, zag ik ook een manier om Landau eer te bewijzen.

En dan de taal. De viervoetige jambe. Dat oorspronkelijke Van den vos Reynaerde is zo briljant. Na alle bewerkingen die ik van Shakespeare, Goethe, Marlowe en Euripides heb gemaakt, dacht ik: nu ben ik gerijpt genoeg. Ik ben al bijna rot, dus ik ben rot genoeg om eraan te beginnen.

Wat wilde u in uw bewerking herstellen?

Twee versies stuitten mij bijzonder tegen de borst. De ene kreeg ik van Anton van Wilderode, die ik overigens nog altijd zeer dankbaar ben voor zijn lessen literatuur. Maar je mag ook kritisch zijn. De vos als het kleine Vlamingske tegenover het Franstalige hof. Dat kleine Vlamingske dat zich met zijn taal verweert: die hele nationalistische lezing. Iedereen mag zijn eigen vos maken, uiteraard. Maar het is niet mijn lezing.

De andere is zo mogelijk nog erger. Om het aan kinderen te kunnen geven, werd dat ongelooflijke satirische werk over macht en machtsmisbruik hoe langer hoe meer een moraliserende fabel, in simplistisch proza. De vos moest gecastreerd worden tot een bruikbaar pluchen beest. Tot Disneypop. Tot Plopsaflop. Je doet het geniale van dat werk tekort: de taal én het ontmaskeren van de schone schijn en de machthebbers.

Ik zal een voorbeeld geven. De kater wordt gevangen in een strik. Meneer pastoor, met zijn kinderen erbij, martelt de kater. Die springt in het kruis van de pastoor en scheurt een van zijn ballen weg. In gekuiste bewerkingen was meneer pastoor een landbouwer geworden. De kater sprong naar zijn aangezicht en schond zijn neus. Iedereen kende de ware toedracht, maar die mocht niet verteld worden om de kindertjes en de studenten niet te corrumperen. Terwijl ik denk: als ze de originele versie krijgen, gaan ze pas echt plat voor literatuur. Dat wou ik absoluut herstellen. In mijn bewerking verliest meneer pastoor zijn tweede bal dus ook.

Hoe actueel is het verhaal vandaag?

Er is een parallel met Trump en koning Nobel, met het verafgoden van die koning die een leeuw is.

(Leest voor uit het boek)

“Zijn manen moeten elke dag
Met een friseertang opgedoft,
Zijn klauwen moeten bijgevijld,
Zijn tanden ook, zijn bek gepoetst.
Met chloor, zijn reet met eau d’javel.
Maar meest van al heeft hij als vorst —
Van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat —
Behoefte aan bewieroking…”

Over wie gaat het dan? Behalve over Trump met zijn gouden toiletpotten? Dat is gewoon internationaal, die leeuw.

En de rechtspraak. Hoe gaan we die naar onze hand zetten? Dat wordt al ontmaskerd door Willem die Madocke maecte. Het is de taal én de analyse van macht en rechtspraak die die vos zo superieur maken. Dat is iets anders dan een braaf en boertig Vlamingske.

In 2023 publiceerde u het pamflet Woke is het nieuwe Marrakech-pact, waarin u ingaat tegen de antiwokebeweging. Hoe kijkt u drie jaar later naar die cultuurstrijd?

Je ziet hoe zielig het met woke geworden is als Bart De Pauw al filmpjes maakt waarin hij de wokepolitie is, en daarmee nog altijd tickets verkoopt. Het is gelopen zoals niet alleen ik, maar ook anderen voorspeld hebben.

Het is niet nieuw. In de jaren tachtig heette dat de permissieve samenleving. Ik ben door Eric Van Rompuy, destijds CVP-politicus, nog als opperman van de permissieve samenleving opgevoerd. Vervolgens heette het politieke correctheid. En dan kwam woke, waar de rollatorbrigade van de apocalyps heel de tijd mee zwaaide: Elchardus, Torfs, Doornaert. Woke, woke, woke.

Het wordt gebruikt in de eeuwenoude cultuuroorlog om mensen te overtuigen tegen hun economische belangen te stemmen. Omdat ze woedend zijn dat er transpersonen bestaan. Omdat ze denken dat hele horden ‘transgender-Hunnen’ de wereld gaan overnemen.

Oh ramp, genderneutrale wc’s! Tegelijk wel stoefen met Star Trek: “To boldly go where no man has gone before.” Maar een genderneutrale wc? “Niet voor mij!” Terwijl in elk vliegtuig elke wc genderneutraal is. What the fuck? Wat is het probleem?

U ziet de strijd tegen woke dus vooral als een middel om macht te verwerven?

Kijk naar onze premier, Bart De Wever. Die heeft een tour gemaakt langs alle universiteiten met de boodschap dat woke de westerse cultuur vernietigt. Letterlijk! En welke plaats krijgt die grote bedreiging dan in zijn coalitieverklaring? Nul. Omdat het een façade is om mensen te overtuigen tegen hun sociaal-economische belangen te stemmen.

Pas op, in mijn pamflet stond ook kritiek op woke. Je struikelt ook daar over drogredeneringen en bekrompen kwezels. Maar waar zit hun macht? De wokies zitten onderling vooral ruzie te maken. Ze starten discussies, sommige daarvan zijn echt belangrijk, maar hun impact valt niet te vergelijken met die van de mensen die de macht daadwerkelijk bezitten.

En dan nog. Als je grootste probleem als cabaretier of columnist is dat je het woord ‘negerinnentet’ niet meer mag gebruiken, terwijl in Amerika boeken uit bibliotheken worden gehaald, schrijvers niet meer worden uitgenodigd, zwarten en vrouwen worden ontslagen om wie ze zijn: in welk spel speel je dan mee, met je eenzijdige, gemakzuchtige kritiek? Als jij je hele wereldbeeld voelt kantelen omdat je het woord ‘mongool’ niet meer mag gebruiken — wie is er dan eigenlijk ‘een mongool’?

Nog een verhitte discussie: de aanstelling van Nathan Cofnas aan de UGent en zijn opvattingen over ras en intelligentie. Hoe kijkt u daarnaar?

Ik snap niet dat een universitair bestuur een schedelmeter in dienst wil nemen. En dat Freddy Mortier, een ethicus die ik ooit bewonderd heb, daar zoveel eieren onder legt. Met de redenering: het is niet gefalsifieerd, laten we het onderzoeken. Zou iemand fondsen krijgen om de Protocollen van de Wijzen van Sion te onderzoeken met het argument dat ze nog niet wetenschappelijk gefalsifieerd zijn? Goddank niet!

Onze kennis van Afrika is nog altijd dermate koloniaal. Kijk alleen al naar de verschillen tussen atleten uit Senegal en marathonlopers uit Ethiopië. Romelu Lukaku lijkt meer op Erling Haaland dan op de Gentenaar Bashir Abdi, die zelf in lichaamsbouw meer lijkt op Martin Boudry of Cofnas zelf. Hoe kan men zich zo blindstaren op alleen maar huidskleur, en de verschillen binnen die zogezegde ‘rassen’ niet zien? Door dat ‘wetenschappelijk neutraal’ toch te gaan onderzoeken, treed je al meteen binnen in de rassenleer zelf. Die is gewoon je premisse, zoals een paus in dogma’s praat.

Dan ben ik wetenschapsrealist. Wetenschap wordt al eeuwen gebruikt en misbruikt om onderdrukking te legitimeren, zelfs nog vóór de opkomst van de eugenetica. Zoals in Zuid-Afrika de Bijbel gebruikt is om apartheid te rechtvaardigen, is ook wetenschap op een bijna religieuze manier gebruikt: wij zijn zo waardenvrij dat we ook dit wel eens even kunnen onderzoeken. Dat beweerden de vroegere schedelmeters net zo goed. Wie gelooft, gezien zijn uitlatingen in interviews, dat Cofnas onbevooroordeeld is? Dat hij echt zoekt naar feiten die zijn vooropgestelde conclusies tegenspreken?

Uitgerekend in Gent, de universiteit van Apostel en Kruithof! Dat daar niet de ruggengraat, de weerbaarheid is om te zeggen: niet hier. Dat men zich laat chanteren door de angst om voor woke uitgemaakt te worden. Ik voel mij nog nauwelijks verbonden met deze universiteit.

En dan wordt Mortier uitgejouwd, ocharme, en noemt hij zich ‘gecanceld’. Jongens toch. Elke bedrijfsleider die voorbij een stakingspiket moet, kan uitgejouwd worden. Denk je dat ik nooit uitgejouwd ben? En uitjouwen is toch legitiem voor studenten? Wees blij dat ze geen tomaten smijten, gast!

Ja, ik word daar kwaad van. Dat heb ik heel snel. Ik ben zo klein, ik zit heel snel op mijn pony.

U heeft zich jarenlang voor homorechten ingezet. Vandaag lijken die opnieuw onder druk te staan. Hoe ervaart u dat?

Ondanks mijn sympathie voor De Rooie Vlinder (een socialistische actiegroep die in de jaren 70 streed voor homorechten) vond ik het vroeger al waanzin dat alle seksuele problemen opgelost zouden worden als je maar links genoeg bent. Dat was toen niet waar en dat is nu niet waar. Zoals het ook niet waar is dat alles top is als je maar niet gelovig bent. Homofobie is overal waar machismo heerst, en het patriarchaat is daarvan de kathedraal, en de mannetjesputters de hogepriesters. In onze wielrennerij zou niet één nicht meefietsen? Hou toch op. Ik droom van een serie als Heated Rivalry, maar dan niet in het ijshockey, wel in de Europese voetballerij: opnieuw een Erling Haaland, die dan van bil mag gaan met een lookalike van Jude Bellingham of Kylian Mbappé. Het kot zou te klein zijn!

Men gebruikt op dit moment moslims als oogkleppen om niet te moeten zien wat de manosfeer en de niet-gelovigen uitvreten als het over homohaat gaat. Het aloude adagium: alle moslims smijten alle jeanetten van het dak. Ik kan u verzekeren: ik heb met een aantal moslims in bed gelegen. Er waren weinig daken en er was misschien wel enig vliegwerk in de buurt.

“Protest en discussie zijn eigenlijk hetzelfde als diplomatie: het werkt niet, totdat het opeens wel werkt. Je moet het blijven doen totdat het werkt.”

Die manosfeer is geen uitvinding van Allah. Maar men gebruikt dat beeld gretig om zelf hoe langer hoe homofober te mogen worden. “Wees maar blij dat wij jou niet van de Boekentoren gooien, dus wij hebben het recht om jou na te roepen, te beledigen, in elkaar te slaan.” Er zit bijna een freudiaans verlangen in om het ook te mogen doen: die moslims weten tenminste hoe je vrouwen onder de knoet houdt en jeanetten van een dak gooit!

En ik gebruik ‘jeanet’ heel bewust. We zitten hier in het Geuzenhuis. Voor mij is het een geuzenterm, een lekker woord. ‘Homofiel’ krijg ik niet uit mijn bek. Als ik moet kiezen, weet ik het wel.

Wat kunnen kunstenaars tegenover de opmars van extreem gedachtegoed stellen?

In mijn geval: stoppen met mijn speeljaar van de vos en weer meer beginnen te schrijven. Ik weet niet of het een verschil maakt, maar je moet wel blijven geloven dat het een verschil kán maken. Blijven discussiëren en van je tak blijven maken. Ook satirisch.

Protest en discussie zijn eigenlijk hetzelfde als diplomatie: het werkt niet, totdat het opeens wel werkt. Je moet het blijven doen totdat het werkt.

Zeggen dat kunst zich niet met politiek hoort te bemoeien, is al een politiek standpunt. Het betekent dat artiesten hun bek moeten houden. Dat moeten we niet tolereren.

Moet Ed Sheeran zich over Gaza uitspreken? Als hij dat niet wil en niet weet wat hij moet zeggen: nee. Maar als iemand uit zijn voorprogramma wordt geweerd vanwege een standpunt over Palestina, moet hij daar als kunstenaar wel iets over zeggen. Je moet je beroep, je collega’s en je veld verdedigen. Anders ben je geen knip voor je neus waard.

U bent zeer begaan met wat er gebeurt in Gaza. Wat staat daar voor u op het spel?

Ik denk dat onze politici onderschatten hoeveel Gaza en de behandeling van de Palestijnen betekenen. Ook symbolisch. Met ReinAard heb ik ook lezingen op zogenaamde spectrumscholen gedaan. Sommige van mijn beste gesprekken over het boek waren daar.

Die jonge gasten zien de twee maten en twee gewichten. Neem de controverse rond de Israëlische dirigent Lahav Shani, die in Bozar zou optreden. Een boycot die we onmiddellijk zouden toepassen op een vertegenwoordiger van een Russische instelling, levert problemen op wanneer het om een Israëlische instelling gaat.

Het is niet omdat iemand Israëlisch is, laat staan Joods, dat ik voor een boycot pleit. Maar als je als dirigent verbonden bent aan een instelling die vroeger wel nog ‘The Palestine Orchestra’ mocht heten, en die vaak en trots voor het Israëlisch-genocidaire leger optreedt, ter ere van een apartheidsstaat die zich al decennia bezondigt aan systematische etnische zuivering, dan is dat een probleem. Mocht die meneer een Mexicaanse boeddhist zijn, dan zou hij nog geboycot moeten worden. Dat zouden we ten tijde van de apartheid in Zuid-Afrika ook gedaan hebben. En toentertijd waren het eveneens de voorgangers van MR, N-VA en Vlaams Belang die daar weer tegen protesteerden. Met nagenoeg dezelfde argumenten als vandaag, terwijl ze nu staan te zwijmelen bij portretten van Nelson Mandela.

Wat zijn die grote principes van het superieure Westen dan waard? Wat voor maatschappij spiegel je jonge mensen voor? Hoe kan men blijven geloven dat die niet verstandig genoeg zijn om dat te doorzien en af te wijzen?

De erfenis van de Holocaust zou moeten zijn: nooit meer zo’n hel. Geen vrijbrief om een nieuwe hel te grondvesten. Dat zal ik ook in het Geuzenhuis blijven zeggen.

Hoe kwam die discussie over Gaza op de Pride in Antwerpen naar voren?

Wij worden gebruikt om te legitimeren wat daar gebeurt. René en ik zijn naar de Pride in Antwerpen geweest. René met zijn Palestijnse vlag en sjaal. Hij is de activist. Ik ben nog altijd de bourgeois uit de kleine middenstand.

Wij zijn daar in woede aangesproken door een Israëliër. Nog een knappe gast bovendien. Hij maakte zich bekend als lid van het Israëlische leger en zei letterlijk: wij doen dat voor jullie, opdat jullie in Gaza niet van het dak gegooid zouden worden. Toen ben ik beginnen te roepen: welk dak? Door jou en je genocidaire kameraden schiet er geen dak meer over.

Achteraf denk ik wel: hij is ook maar een jonge gast die in het leger moest en volledig onder de propaganda zit. Maar het blijft redelijk choquerend. Kunnen we ons voorstellen dat iemand van Hamas in Antwerpen rondloopt en mensen op hun keppel aanspreekt? Dat zou ik ook niet tolereren.

Ik woon in de Joodse wijk. Het is niet omdat je Joods bent dat je zionistisch bent. Ik ken voldoende Joden, zeker in Zuid-Afrika, die juist fel antizionistisch zijn. Die moeten we steunen, want die komen onterecht vaak tussen twee vuren terecht. Er is ook duidelijk een probleem van antisemitisme. Maar het ene kwaad streept het andere niet weg.

Voor premier Bart De Wever bent u regelmatig bijzonder scherp. Hij stelt wel een Chinese muur op te werpen tegen extreemrechts. Hoe kijkt u daarnaar?

Zal ik eens iets positief over De Wever zeggen? Ik ben blij dat ik die discussies, ook over mijn pamflet rond woke, met hem kan hebben en niet meer met Filip Dewinter. Dat Dewinter in Antwerpen electoraal zo teruggevallen is, vijfde partij slechts, dat ik dat nog mag meemaken! In het democratische debat is dat iets goeds.

De Wever trekt het debat naar zich toe, maar hij doet dat iets te goed. Het tegenhouden van een politieke stroming is tijdelijk als je tegelijk aan haar retoriek meewerkt. Dat geldt ook voor Rousseau, niet de filosoof, maar die andere. Als je in die retoriek meeschuift, versterk je ze.

Nederland is het beste voorbeeld. Als je elk dossier – onderwijs, zorg, transport, economie – reduceert tot “het is de schuld van de vreemdelingen en de vluchtelingen”, los je geen enkel probleem meer op.

“De erfenis van de Holocaust zou moeten zijn: nooit meer zo’n hel. Geen vrijbrief om een nieuwe hel te grondvesten.”

Is migratie een problematisch dossier? Ja. Al eeuwen. Maar neem vandaag een aantal sleutelsectoren: zorg, transport, onderhoud, fruitpluk, bouw. Vraag mensen van de eerste, tweede en derde generatie om een week het werk stil te leggen. Dan valt heel de maatschappij stil. Vraag hen een jaar geen belastingen te betalen. Dan zijn we compleet failliet.

Dat hun bijdrage nooit mee benoemd wordt, die basale ondankbaarheid, vind ik écht een gigantisch probleem. Ook progressieve partijen doen dat onvoldoende. En ondertussen schuift het hele spectrum mee. Dan eindigen we straks met een socialist die dicht bij Hendrik De Man (de socialistische voorman die met de nazi’s collaboreerde) staat – sorry, dat is een karikatuur, maar een doelbewuste karikatuur – én een nationalistische partij die opnieuw de draaideur neemt naar een duister verleden.

U beschrijft een wereld die steeds verder polariseert. Welk perspectief kunnen humanisten bieden?

Ik voel dat ik, moet ik toegeven, zelf in diezelfde neerwaartse spiraal zit. Ik ben hoe langer hoe meer politiek dakloos. Ik heb nog vrienden in de politiek en heb nog altijd veel respect voor het engagement van mensen met wie ik het totaal niet eens ben. En dat meen ik oprecht. Ook De Wever, zelfs Els van Doesburg. Caroline Gennez blijft ondanks steeds heftiger meningsverschillen een vriendin. Dat engagement apprecieer ik, maar ik beschouw me als politiek dakloos.

Uiteraard ben ik een humanist. Ik heb een probleem met redeneringen die sommige humanisten zich op basis van het humanisme toe-eigenen. Daar wil ik mee discussiëren.

Het perspectief is dat er nog tegenstemmen zijn. Je blijft deelnemen aan de democratische discussies op het niveau waarop je dat kunt. Je laat je niet intimideren. En je schuift niet op voorhand mee.

Ik zie te veel ruggengraatloze meeschuifseuten. Mensen die zeggen: maar Tom, er is toch een probleem met jongeren die zich laten wijsmaken dat ze trans zijn? Wat moet ik dan met al die mensen in mijn kennissenkring en mijn vakgebied? Lucas Rijneveld, Maxim Februari, Sam Bettens, Petra De Sutter, Bo van Spilbeeck. Waarom wordt hun geluk, het welslagen van hun transitie, zo zelden gebruikt in dat debat?

We moeten tegenwicht vormen. En laten we de vrijbrief van de literatuur houden om een standpunt te formuleren dat inmiddels als extreem ervaren wordt. Je zou de vraag kunnen stellen: is humanisme op dit moment al niet een extreem standpunt aan het worden? ‘Woke’, alleen maar omdat het niet extreemrechts is?

Veel humanisten verdedigen neutraliteit als belangrijk principe, ook bij levensbeschouwelijke tekens in de publieke sector. Hoe kijkt u daarnaar?

Door mijn veelvuldige verblijf in Zuid-Afrika krijg ik er hier kop noch staart aan. Ik denk daar heel Angelsaksisch over. In Vlaanderen is men gek genoeg sterk beïnvloed door de Franse laïcité. Ik heb altijd de indruk dat men in Frankrijk de scheiding van kerk en staat heeft opgelost door van de staat een kerk te maken.

In Zuid-Afrika is het: one nation, many cultures. De grondwet garandeert culturele en traditionele rechten, tot op een bepaalde hoogte. Het Grondwettelijk Hof beslist waar de grenzen liggen.

We hebben vriendinnen die in Zuid-Afrika getrouwd zijn en twee dochters geadopteerd hebben. Zij kregen bij die adoptie veel meer steun van een moslima-advocate dan van een zelfverklaarde seculier die gruwde van lesbiennes met kinderen. Dat is anekdotisme. Dat bewijst niks. Maar het zet je toch aan het denken.

Ik zal u eerlijk zeggen: ik vind die hoofddoek een onding. Ik ben er geen fan van. Maar ik ken voldoende felle, briljante jonge vrouwen die hem dragen. Hij wordt ook cultureel gedragen, als protest. Als je voortdurend zegt wat er allemaal verkeerd is aan die hoofddoek, maken jonge moslima’s er een cultureel strijdpunt van: als dit is wat ze over mij zeggen, zet ik hem zéker op.

Ik zie niet in waarom iemand aan een loket geen keppel, hoofddoek of sikh-tulband zou mogen dragen. Als die persoon zich er in zijn werk door laat leiden, heb ik wél een probleem. Maar met dat teken op zichzelf niet. Ben ik nu nog een humanist? Of ben ik afgeserveerd?

Waar legt u zelf de grens?

Bij de boerka en de nikab. Je moet het gezicht kunnen herkennen. Al zat ik in de kleuterklas bij zeer Vlaamse nonnen van wie ook alleen het gezichtje zichtbaar was. Maar goed.

Er is geen Verlichting zonder godsdienstvrijheid. Tegelijk moeten we die godsdiensten in de gaten houden wanneer ze zich met ieders privéleven en maatschappelijke evoluties bemoeien. We moeten zorgen dat de godsdiensten de vrijzinnigen niet weer de les gaan spellen. Maar dat vrijzinnigen omgekeerd gelovigen de les gaan spellen, zie ik ook niet zitten.

En laten we die discussies toch ook met een beetje satire voeren. Ik verlies mijn humor zelf ook vaak. Ik laat me te snel kwaad maken. Misschien is dat nog het grootste probleem, en ik pleit mee schuldig: in die polarisatie geraken de gemoederen verhit en humorloos. Ondanks mijn leeftijd krijg ik mijn temperament niet getemd.

U zit nog vol energie en bevlogenheid, maar denkt u weleens na over uw eigen levenseinde?

Het is onmogelijk om het einde van mijn beide ouders gezien te hebben en daar niet over na te denken. Het einde van mijn vader was prachtig — raar om het zo te zeggen — want nagenoeg zelfgekozen, heel snel, in alle vrede en rust. Het einde van mijn moeder heb ik in Sprakeloos beschreven. Ik ben nog altijd woedend dat we het drie maanden te lang hebben laten duren, in alle onwaardigheid.

Ik heb onlangs het luisterboek ingesproken. Dat was een enorme confrontatie. Ik ben eigenlijk rotsvast overtuigd, en ijselijk bang, dat mij hetzelfde zal overkomen als mijn moeder. Ik lijk zo op haar. Ik heb zoveel te danken aan die geweldige, knettergekke, fantastische, te theatrale, verbaal zo sterke moeder. Ik denk echt: ik ga ook afasie krijgen. Dat is de grootste straf die ik voor mezelf kan bedenken. Dus ik zal die krijgen. Zo deterministisch ben ik dan wel.

Wat mijn moeder is overkomen, vond ik zo onrechtvaardig dat het mijn ultieme antigodsbewijs is. Je kunt geen God bedenken die zo wreed is dat dit de straf zou zijn voor een zo geweldige vrouw.

Hoe kijkt u vanuit die ervaring naar het debat over euthanasie?

Die ervaring heeft me nog meer overtuigd van wat België, met al het rare dat we hier hebben, toch fantastisch geregeld heeft in vergelijking met andere landen. Met vallen en opstaan. Hoe is het mogelijk dat je van een maatschappij niet over je eigen lijf en leven mag beslissen?

En dan komt, als ik me niet inhoud, mijn haat tegen het katholicisme toch naar boven. Paus Franciscus kwam hier boete doen voor wat de oudste pedofiliecarrousel ter wereld allemaal misdreven heeft en nog altijd niet onder controle heeft. Bij zijn afscheid schold hij dan artsen die abortussen faciliteren uit voor huurmoordenaars. Dat is toch ongelooflijk?

“Hoe is het mogelijk dat je van een maatschappij niet over je eigen lijf en leven mag beslissen?”

René en ik zijn ons aan het voorbereiden wat er gebeurt als een van ons iets overkomt. “Dan ga ik in het zuiden van Frankrijk wonen,” zeg ik altijd. Dat is de grap. Maar het moet wel geregeld worden.

Ook bij dementie ben ik voorstander van euthanasie, mits de juiste omkadering. De huisarts van mijn vader was katholiek. Hij heeft uiteindelijk ingestemd met wat dan palliatieve zorg genoemd werd, maar wat eigenlijk stervensbegeleiding was. Het is zo, maar het mag zo niet genoemd worden.

Die huisarts heeft me wel iets bijgebracht waar ik begrip voor heb. Hij zei: ik krijg soms rare verzoeken. Een familie kijkt in de agenda: dan gaan we op skivakantie, daar hebben we een familiefeest, dus mama “euthanaseren” zou ons het best uitkomen op vrijdag de dertiende om negen uur ’s morgens. Dat vind ik als humanist ook oneerbiedig. Het levenseinde mag niet gebagatelliseerd worden.