Consulenten van de Stichting voor Morele Bijstand aan Gevangenen geven individuele morele bijstand aan gedetineerden. Zij bieden hen een luisterend oor binnen een echte vertrouwensrelatie. In deze column delen moreel consulenten hun ervaringen.

“Je komt als door de … (de bewaker richt beide handen naar boven) … gezonden.”

Ik weet niet of hij op dat moment beseft dat ik moreel consulent ben en of hij bewust het woordje ‘hemel’ weglaat, maar het zorgt even voor een moment van hilariteit. De sfeer wordt echter snel opnieuw gespannen. Mijn cliënt Sonny is in een verhitte discussie met de bewaker verwikkeld en die vindt het wel handig dat ik nu als bliksemafleider opduik.

Geen probleem, denk ik en ik begeef me met Sonny naar het gesprekslokaal iets verderop in de gang. Hij is zeker nog niet gekalmeerd. Hij heeft enkele maanden met vier à vijf andere mannen in een grote cel geleefd en kon toen uiteindelijk naar een kleinere tweepersoonscel verhuizen. Dat was een verademing. In de grote cel voelde hij zich constant verantwoordelijk voor de was en de plas van de anderen en die begonnen daar na een tijd natuurlijk op te rekenen. In de kleine cel had hij meer tijd voor zichzelf.

Door de overbevolking en de vele verschuivingen die dat met zich meebrengt, is hij weer in die grote cel beland, waar alles natuurlijk van voren af aan is herbegonnen. Hij is het beu en heeft zich in het hoofd gehaald dat hij de directeur vandaag moet spreken. Als diender* heeft hij iets meer bewegingsvrijheid dan andere gedetineerden en heeft hij deze ochtend al een paar keer geprobeerd om tot bij het gesprekslokaal van de directie te raken. Dat kan niet zomaar natuurlijk en op het moment dat ik op de sectie aankwam, wilde de bewaker hem voor de veiligheid in zijn cel zetten.

“Het is een soort van aanvaarding: ik zit in deze situatie en ik moet erdoor. Ik weet dat ik nu geen gesprek met de man kan hebben, maar dat ik gewoon naar zijn tirade zal moeten luisteren”

Dus ik met hem naar een gesprekslokaal, met een gesprek waarin de frustratie alleen maar stijgt. Sonny beschuldigt zowat iedereen die er van dicht of van ver iets mee te maken heeft, verheft zijn stem en op een bepaald moment spuwt hij ook op de grond. Om zijn woorden kracht bij te zetten lanceert hij zijn rechtervuist een paar keer in zijn linkerhand. Ik doe instinctief wat ik in zulke situaties altijd doe: ik draai de knop in mijn hoofd om en zie er uiterlijk waarschijnlijk ongelofelijk rustig uit. Die bewuste knop is moeilijk te omschrijven. Het een soort van aanvaarding: ik zit in deze situatie en ik moet erdoor. Ik weet dat ik nu geen gesprek met de man kan hebben, maar dat ik gewoon naar zijn tirade zal moeten luisteren en als de storm is gaan liggen, zien we wel verder.

Op de een of andere manier slaag ik er ook altijd in om op zo’n moment een metaperspectief** aan te nemen en kan ik het ook wel grappig vinden dat ik toch nog iets van de situatie probeer te redden. “Sonny, misschien moet je niet meer op de grond spuwen.” Tegelijk besef ik dat het metaperspectief een beschermingsmechanisme is, waardoor je eigenlijk even niet meer in die bewuste situatie zit. Het is een teken dat het ook voor mij een zeer stressvolle situatie is.

Ineens vraagt Sonny zich af waar zijn groene boekje waarin hij van alles noteert, naartoe is. We zitten plots op een ander spoor: hij verlaat het gesprekslokaal en vraagt aan de bewakers of zij het boekje hebben gezien. Zij zien kans om hem daarmee verder te kalmeren en een van hen gaat met hem op zoek.

Crisis voorlopig vermeden.

Om privacyredenen getuigen moreel consulenten anoniem en zijn alle namen van gedetineerden schuilnamen.

* Diender is een gedetineerde met ondersteunende functie zoals helpen bij etensbedeling, onderhoud van gangen en gemeenschappelijke lokalen, organisatie van sportactiviteiten.

** Metaperspectief is het vermogen om als objectieve waarnemer naar je eigen gedachten, gevoelens en handelingen te kijken.