De inzichten
Joke Goovaerts
Zouzou Ben Chikha (55) is acteur, scenarist, theatermaker en muzikant. In zijn werk verweeft hij persoonlijke ervaringen met grote maatschappelijke thema’s als identiteit, racisme en uitsluiting. Samen met zijn broer Chokri bouwde hij met Union Suspecte en later Action Zoo Humain aan een eigenzinnig artistiek parcours, waarin kritische reflectie en humor hand in hand gaan. Op zondag 8 november is hij de gast van Nic Balthazar in De inzichten op VRT 1.
Bij het brede publiek is Zouzou Ben Chikha bekend als Amar in Bevergem of als cafébaas Muze in Chantal. Als scenarist van de bekroonde reeks Grond liet hij eveneens zijn stempel achter. Vandaag werkt hij aan zijn eerste langspeelfilm. Maar welke vorm zijn werk ook aanneemt, één thema blijft terugkeren: identiteit. “Dat is ook de reden waarom ik ooit op een podium ben gekropen”, zegt hij.
In De inzichten praat Zouzou Ben Chikha met Nic Balthazar in de Gentse Boekentoren over de ervaringen en overtuigingen die hem gevormd hebben. Van de impact van onveiligheid en het belang van menselijke waardigheid tot de manier waarop we voor kwetsbare mensen zorgen.
“Ik denk dat al mijn inzichten, vrees ik, met identiteit te maken zullen hebben”, zegt Zouzou Ben Chikha. Het eerste inzicht dat hij deelt, heeft hij pas recent onder woorden kunnen brengen: onveiligheid weerspiegelt zichzelf. Het is een ontdekking die hem niet alleen anders naar zijn eigen leven doet kijken, maar ook naar de samenleving.
Zouzou heeft een turbulent parcours achter de rug. Jarenlang zocht hij naar de oorsprong van zijn frustraties, verdriet en problematische gedrag. Hij dacht aan racisme, uitsluiting en de vernederingen die zich doorheen zijn leven hadden opgestapeld. Tot hij tijdens het schrijven aan een nieuw personage plots vier pagina’s neerschreef waarin hij zichzelf herkende. “Ik kreeg een krop in mijn keel. Ik begon te huilen. Het personage was ikzelf.”
Daar ontdekte hij de kern van zijn verhaal: onveiligheid. Niet alleen de onveiligheid die hij als kind ervoer, bijvoorbeeld wanneer een leraar hem belachelijk maakte of een vriend hem niet binnenliet uit angst dat hij iets zou stelen. Vooral de manier waarop zulke ervaringen zich vastzetten en later het eigen gedrag gaan bepalen, liet hem niet los. ““Als je als minderwaardig beschouwd wordt, is dat een zeer angstig gevoel.”
Die ervaring beperkt zich niet tot zijn persoonlijke geschiedenis. Zouzou ziet hoe onveiligheid zich ook maatschappelijk herhaalt. Jongeren die ontsporen of zich agressief gedragen, worden al snel als probleemgevallen bestempeld. Maar wat als hun gedrag voortkomt uit een gevoel van onveiligheid, uitzichtloosheid of het ontbreken van een plek waar ze zich aanvaard voelen?
“Heel veel jonge gasten die wij zien als des casseurs … eigenlijk is dat een reactie op hun eigen onveiligheidsgevoel.”
Dat inzicht heeft volgens hem ook gevolgen voor het beleid. Wie problematisch gedrag wil begrijpen en voorkomen, moet verder kijken dan de feiten alleen en ook aandacht hebben voor de onderliggende oorzaken. Een veilige samenleving begint bij mensen die zich niet voortdurend bedreigd, afgewezen of minderwaardig hoeven te voelen. “Dat zou de basis moeten zijn voor een veilige toekomst, voor iedereen.”
Waardigheid is de basis van elke intermenselijke relatie, is een ander inzicht van Zouzou Ben Chikha. Zijn recentste voorstelling, Dignity, vertrekt vanuit een fundamentele vraag: hoe behandelen we elkaar, ook wanneer we het grondig oneens zijn?
Tijdens het schrijven botste hij op een gedachte die voor hem alles samenvat: de basis van de rechten van de mens is waardigheid, voor iedereen. Dat principe vormt de kern van Dignity, een voorstelling die hij omschrijft als een soort waarheidscommissie. Ze creëert ruimte om verschillende standpunten en ervaringen aan bod te laten komen, zonder dat iemand daarom zijn menselijke waardigheid verliest. “Als je mensen geen waardigheid geeft, heb je geen gesprek. Dan heb je alleen verwijt.”
Hij ziet hoe dat gebrek aan waardigheid vandaag overal opduikt, ook in de politiek. Politici die elkaar kleineren, belachelijk maken, persoonlijk aanvallen. Voor hem is dat extreem problematisch: waar waardigheid verdwijnt, ontstaat polarisatie, angst en geweld.
Zelf blijft hij vasthouden aan dat principe, zelfs tegenover zijn grootste tegenstanders. “Ik ga totaal niet akkoord met extreemrechts, maar je moet hen als waardige mensen blijven behandelen.”
Waardigheid betekent dus niet dat je alles moet aanvaarden of dat je kritiek moet inslikken. Het betekent dat je de ander niet ontmenselijkt. Voor Ben Chikha is dat een essentiële voorwaarde om samen te leven en maatschappelijke conflicten op een constructieve manier aan te pakken.
Zorg voor de zwaksten laat zien wie we zijn als maatschappij, zegt Ben Chikha. Dat ervaart hij heel persoonlijk in de zorg voor zijn vader, die negentig is en aan dementie lijdt. Een verblijf in een woonzorgcentrum bleek geen haalbare oplossing: één week volstond om te zien hoe moeilijk het is om mensen onder de huidige omstandigheden de tijd, aandacht en begeleiding te geven die ze nodig hebben. Hij zag hoe weinig middelen er zijn, hoe weinig geduld, hoe weinig ruimte om iemand echt menswaardig te benaderen. Het was schokkend, zegt hij, en het confronteerde hem met een toekomstbeeld dat hij zelf vreest. “Ik hoop echt dat ik niet zo ver geraak. Het mag vroeger afgebroken worden.”
Die ervaring maakt het debat over euthanasie voor hem des te urgenter, maar ook complexer. Beslissingen die je als helder denkend mens neemt, kunnen later worden overruled. Het toont volgens hem hoe moeilijk het is om waardigheid te garanderen wanneer systemen tekortschieten. Want dat is wat hem het meest treft: dat we als samenleving al decennialang weten dat de vergrijzing op ons afkomt, dat er rapporten, fondsen en waarschuwingen waren en dat we toch niet in staat blijken om goed voor onze ouderen te zorgen.
Dit zijn de inzichten van Zouzou Ben Chikha
De inzichten is een reeks diepgaande gesprekken met inspirerende gasten over hun leven en wat hen drijft. Nic Balthazar ontvangt hen op de hoogste verdieping van de Gentse Boekentoren
Zondag 8 november om 11.15 uur op VRT1
Herhaling: 9 november om 14.20 uur en zaterdag 14 november om 11.20 uur
Online: Alle afleveringen van De inzichten zijn online beschikbaar. Ze zijn integraal te bekijken op VRT MAX of te beluisteren als podcast.
De inzichten werd samen met deMens.nu ontwikkeld als vrijzinnig humanistisch alternatief op de televisie naast de erediensten.
