Raymonda Verdyck, voorzitter van deMens.nu, kijkt met grote ogen naar hoe de Amerikaanse president Trump de actualiteit domineert en manipuleert. In haar opiniestuk fileert ze de regen van leugens maar waarschuwt ze vooral voor de uitholling van de democratie, ook in eigen land.

Het eerste jaar van Donald Trumps tweede ambtstermijn is meer dan een aanhoudende schertsvertoning. Het is een systematische afbraak van democratische waarden waar generaties vóór ons, met rede, debat en maatschappelijke strijd, aan hebben gebouwd. Waarden die niet rusten op verering of gehoorzaamheid, maar op kritisch denken, menselijke waardigheid en gedeelde verantwoordelijkheid. We moeten durven benoemen wat dit is. Want te vaak beseffen we niet hoe sluipend dit zich verspreidt en we gelijkaardige autocraten en symptomen in onze eigen democratie zien opduiken.

De machtigste man ter wereld heeft van het geweld tegen de waarheid een dagelijkse praktijk gemaakt. Door te schreeuwen en te briesen. Door te beledigen en te ontmenselijken. Door leugens zo hardnekkig te blijven herhalen dat ze voor sommigen een zweem van geloofwaardigheid krijgen. Niet omdat ze waar zijn, maar omdat ze luid genoeg klinken. Dat is het tegenovergestelde van wat een democratische samenleving vereist: feiten die toetsbaar zijn, macht die verantwoording aflegt, taal die niet misleidt maar verheldert.

“We mogen de alarmsignalen niet negeren”

Onwaarheden worden door Trump uitgesproken met het zelfvertrouwen van iemand die zich boven feiten, wet en moraal waant. Dat Oekraïne de oorlog tegen Rusland zou zijn begonnen. Dat hij miljoenen levens heeft gered door meer dan negen oorlogen te stoppen. Dat Renee Good haar eigen dood veroorzaakte door moedwillig een ICE-agent aan te rijden.

Bij elke nieuwe uitspraak knipperen we met de ogen. We lachen schamper. We zetten Trump weg als een groteske figuur. Maar dit is al lang geen komisch schouwspel meer. Dit is bittere ernst. Ook toen het nazisme in Duitsland opkwam, werd er internationaal lacherig gedaan over het protserige gedrag van Adolf Hitler en zijn adepten. Historici zullen terecht waarschuwen tegen simplistische vergelijkingen. Maar wie de minachting voor waarheid niet wil zien, het ondergraven van instellingen, de cultus rond de leider, de normalisering van ontmenselijkende taal, kijkt bewust weg van alarmsignalen die de geschiedenis ons al te goed heeft leren herkennen.

“We moeten stoppen met zwijgen”

Het probleem stopt helaas niet bij Trump. Wat hij belichaamt, zien we vandaag op veel plaatsen opduiken: de opmars van autocratisch denken, het systematisch verdacht maken van media en wetenschap, het reduceren van democratie tot een lastige hindernis die de “wil van het volk” zou tegenhouden. Ook dichter bij huis. Ook in Europa. Ook in België. Dit is geen exotisch Amerikaans probleem. Dit is een mondiale erosie van democratische cultuur.

Hoe maak je afspraken met leiders voor wie waarheid geen leidraad meer is? Hoe verdedig je vrijheid wanneer leugens strategisch worden ingezet om angst te zaaien en macht te consolideren? Het moment is gekomen om een grens te trekken. Tot hier en niet verder. Geen buigingen meer. Geen vleierij. Geen inspelen op ijdelheid of machtswellust. Een Nobelprijs van de Vrede ‘doorgeven’ of een autoritaire leider bewieroken als ‘daddy’ is geen diplomatie, maar capitulatie voor irrationaliteit.

Vrijzinnig humanisme vertrekt van een eenvoudige maar veeleisende overtuiging: mensen zijn verantwoordelijk voor hun daden, macht moet verantwoording afleggen, waarheid is geen mening maar een gemeenschappelijk goed. Democratie is geen vanzelfsprekendheid en geen decorstuk. Ze leeft alleen zolang burgers, media, middenveld en instellingen bereid zijn haar actief te verdedigen.

Daarom moeten we stoppen met zwijgen. Stoppen met relativeren. Stoppen met doen alsof dit alles wel zal overwaaien. De waarheid heeft haar rechten, niet omdat ze heilig is, maar omdat zonder haar geen vrijheid, geen rechtvaardigheid en geen menselijke waardigheid mogelijk zijn.