Over de hele wereld leven vrijzinnig humanisten. We delen dezelfde waarden, maar de context waarin we die beleven is vaak heel verschillend. In ‘Wereldhumanist’ laten we een vrijzinnig humanist uit het buitenland aan het woord. We trekken richting de Verenigde Staten en spreken met Fish Stark, sinds 2023 directeur van de American Humanist Association.

Mensen voelen zich verloren

In de Verenigde Staten vrijzinnig humanist zijn, is voor Fish Stark vandaag een daad van verzet. “We leven in een tijd waarin Amerika dichter dan ooit bij het verlies van zijn democratie staat”, zegt hij. “Dat maakt het noodzakelijker dan ooit dat humanisten hun stem laten horen.” Stark groeide op in een uitgesproken humanistische familie. Zijn vader Pete Stark was het eerste Amerikaanse Congreslid dat openlijk verklaarde atheïst en humanist te zijn, een revolutionaire stap in een land waar religieuze identiteit nog altijd diep verweven is met politiek en publiek aanzien. “Ruwweg dertig procent van de Amerikanen is niet‑religieus, maar in het Congres durven amper drie leden dat openlijk uitspreken. Dat zegt genoeg.”

Hoewel Stark zelf in het liberale Maryland woont, ziet hij hoe anders de realiteit elders is. In uitgestrekte rurale staten zoals Texas of Wyoming blijft niet‑gelovig zijn een risico. “Onderzoek toont dat atheïsten op het platteland vaak zwijgen uit angst voor sociale of professionele gevolgen. Sommige mensen gaan nog naar de kerk, niet uit overtuiging, maar om niet buiten de gemeenschap te vallen.” Het gaat soms verder dan sociale druk. In bepaalde regio’s worden inwoners door lokale politici of werkgevers ontmoedigd om hun ongeloof kenbaar te maken. “Als de burgemeester je zegt dat hij je zal ontslaan als je atheïst blijkt te zijn, dan weet je dat echte godsdienstvrijheid slechts op papier bestaat.”

Die angstcultuur staat volgens Stark niet op zichzelf. Ze maakt deel uit van een bredere crisis die het land doormaakt, een crisis van verbondenheid, vertrouwen en zingeving. De ‘American dream’ die generaties lang als een belofte van vooruitgang werd verkocht, blijkt steeds minder haalbaar. “Mensen voelen zich verloren”, zegt hij. “Ze hebben het gevoel dat ze alles doen wat hen is aangeleerd, maar toch achterblijven. Dan is het niet moeilijk te begrijpen dat iemand die een eenvoudig vijandbeeld aanbiedt, zoals president Trump doet, makkelijk gehoor vindt.” De polarisatie groeit, sociale structuren brokkelen af en de plekken waar mensen elkaar vroeger ontmoetten, verdwijnen. Volgens Stark vormt dat een gevaarlijke voedingsbodem voor autoritaire verleiding.

“Wanneer je waarden onder druk staan, ontdek je soms pas hoe belangrijk ze zijn”

Geloven dat verandering mogelijk is

De American Humanist Association (AHA) wil precies daar een alternatief bieden: een plek waar mensen opnieuw gemeenschap, waardigheid en hoop vinden. “We weten dat meer dan veertig miljoen Amerikanen humanistische waarden delen zonder zichzelf zo te noemen”, legt Stark uit. “Ze zoeken geen antireligie, ze zoeken een plek waar empathie, eerlijkheid en menselijkheid centraal staan.” Daarom investeert AHA in digitale communicatie, lokale groepen, inspirerende verhalen en rituelen die mensen verbinden in momenten die ertoe doen. Humanistische huwelijken, uitvaarten en overgangsrituelen winnen aan belang naarmate traditionele religie terrein verliest. “Rituelen helpen mensen om samen betekenis aan hun leven te geven. Humanisten kunnen die perfect vormgeven op een manier die past bij een seculiere, diverse samenleving.”

Maar de strijd wordt intenser. In verschillende staten worden religieuze symbolen opgedrongen in openbare scholen, worden vouchers ingezet om kinderen naar confessionele instellingen te sturen en proberen politici atheïsten uit onderwijs en publieke functies te weren. “De vijandigheid is toegenomen”, zegt Stark. “Maar tegelijk voelen humanisten meer dan ooit de nood om zich te uiten. Wanneer je waarden onder druk staan, ontdek je soms pas hoe belangrijk ze zijn.”

“Hoop is een discipline, een strategie om te blijven handelen”

Wat Stark drijft is hoop, al noemt hij het liever geen optimisme, maar een actieve houding. “Hoop is een discipline”, zegt hij. “Het is een strategie om te blijven handelen. Mensen die geloven dat verandering mogelijk is, blijven vechten, organiseren en elkaar vasthouden.” Voor hem is humanisme dan ook geen theoretische levensbeschouwing, maar een essentieel fundament van de democratie. “Het gevecht gaat niet tussen gelovigen en niet‑gelovigen”, besluit hij. “Het gaat tussen wie een open samenleving verdedigt en wie dat niet wil. Humanisten hebben altijd een rol gespeeld in dat gevecht en dat zullen ze opnieuw doen.”