Hoe worden oudere vrouwen voorgesteld in Belgische fictiefilms, en wat zegt dat over onze ideeën over leeftijd en gender? Femke De Sutter (28) onderzoekt hoe Belgische films sinds 1945 oudere vrouwen in beeld brengen. Die vraag wordt urgenter nu de vergrijzing versnelt en beeldvorming mee bepaalt hoe we naar ouder worden kijken. “Eén rol blijft hardnekkig overeind: die van de grootmoeder.”

Als doctor in de communicatiewetenschappen en lid van het Centre for Cinema and Media Studies (CIMS) van de Universiteit Gent analyseert Femke De Sutter film vanuit een sociaalwetenschappelijk en kritisch perspectief.

Met haar achtergrond in film- en televisiestudies en in gender en diversiteit toont ze hoe oudere personages, vooral vrouwen, vaak in stereotiepe rollen terechtkomen. Mannen blijven op latere leeftijd zichtbaar en complex, terwijl vrouwen sneller verdwijnen of tot zorgende figuren worden herleid.

Dat is een vorm van ageism: leeftijd koppelen aan beperkingen of verminderde waarde. “Die stereotypen doen er écht toe”, zegt ze. Haar gevoeligheid voor het thema is ook persoonlijk: ze groeide op bij haar grootouders en zag die ongelijkheid van dichtbij.

 

Jouw onderzoek bekijkt hoe oudere vrouwen worden afgebeeld in Belgische fictiefilms van 1945 tot 2022. Ageism speelt daarin een belangrijke rol. Hoe definieer je dat begrip?

Femke De Sutter: Ageism verwijst naar vooroordelen en discriminatie op basis van leeftijd, zowel tegenover jongeren als ouderen.

Jongeren krijgen vaak te horen dat ze te weinig ervaring hebben, terwijl vijftigplussers als te oud, te duur of minder technologisch vaardig worden gezien.

 

Wat was voor jou de aanleiding om dit onderwerp te kiezen, specifiek binnen de filmwereld?

Femke De Sutter: Film blijft een bijzonder invloedrijk medium en de Belgische filmsector doet het de laatste jaren opvallend goed, zowel nationaal als internationaal. Het is daarom relevant om te analyseren hoe leeftijd wordt voorgesteld en specifiek hoe oudere volwassenen worden geportretteerd. Daarnaast speelde mijn persoonlijke ervaring mee: ik ben opgegroeid bij mijn grootouders die een grote rol in mijn leven hebben gespeeld. Mijn grootvader werd serieus genomen, mijn grootmoeder veel minder. Die ongelijkheid zie je ook in media, waar mannen vaker als besluitvormers worden neergezet en vrouwen in zorgende of ondergeschikte rollen.

“Veel scenaristen en mediamakers staan nog te weinig stil bij hoe hun beeldvorming stereotypen versterkt”

Wat zijn de meest opmerkelijke resultaten uit jouw onderzoek?

Femke De Sutter: In vergelijking met grote filmlanden zoals de Verenigde Staten doet België het op bepaalde vlakken niet slecht, wat een positieve vaststelling is. Hoewel oudere vrouwen in Belgische films zelfs licht oververtegenwoordigd zijn, blijven de rollen die ze krijgen te beperkt en stereotiep. Bovendien geven oudere mensen zelf aan dat ze zich vaak niet herkennen in deze beeldvorming en dat ze die als eenzijdig en weinig genuanceerd ervaren.

 

Ze zijn dus vaker aanwezig, maar worden niet noodzakelijk op een correcte manier voorgesteld.

Femke De Sutter: Inderdaad. In oudere films verschijnt vooral het klassieke beeld van de kwetsbare oudere vrouw: slechthorend, slechtziend, voorovergebogen, eenzaam en afhankelijk. Leeftijd wordt daarbij voorgesteld als achteruitgang en verlies van zelfstandigheid.

In recentere films duikt een ander ideaal op: succesvol ouder worden, met actieve, gezonde en sociaal betrokken oudere vrouwen. Maar één rol blijft hardnekkig overeind: die van de grootmoeder. Oudere vrouwen worden nog steeds vaak gedefinieerd in relatie tot jongere generaties en vooral neergezet als zorgfiguren, een dominante rol die andere mogelijke identiteiten overschaduwt.

 

In de filmgeschiedenis spreekt men soms over ‘vergeten heldinnen’: actrices die na verloop van tijd van het scherm verdwijnen, terwijl mannelijke acteurs blijven doorgroeien. Zie je dat ook terug in jouw onderzoek?

Femke De Sutter: Actrices pieken vaak als ze twintig of dertig zijn en verdwijnen daarna sneller uit beeld, met hooguit een kleine heropleving rond hun 65ste. Een vrouwelijk equivalent van iemand als Jan Decleir, met een lange en zichtbare carrière, bestaat nauwelijks. Mannelijke acteurs krijgen op latere leeftijd nog diverse, complexe rollen, terwijl vrouwen vaker in beperkte of leeftijdsgebonden typetjes terechtkomen.

Chris Lomme speelt bijvoorbeeld vaker rollen rond ouderdom, en Viviane De Muynck verschijnt geregeld als grootmoeder. In Niet schieten wordt dat verschil zelfs in de aanspreektitels zichtbaar: zijn personage krijgt een naam, zij wordt ‘Metje’ genoemd. Dat illustreert hoe sterk die rolverdeling en framing nog aanwezig is.

“Ageism zit zo diep ingebakken dat je jezelf soms op vooroordelen betrapt zonder het te merken”

Wat zijn de gevolgen van die representatie?

Femke De Sutter: Negatieve representaties hebben grote gevolgen omdat mensen die beelden onbewust internaliseren. Dat merkte ik ook in de gesprekken met oudere deelnemers: ze nemen veel stereotypen over zonder het zelf te beseffen, simpelweg omdat ze er hun hele leven mee geconfronteerd worden. Onderzoek toont zelfs aan dat negatieve ideeën over ouder worden de levensverwachting met zeven tot acht jaar kunnen verlagen.

Die internalisering beïnvloedt gedrag: uitspraken als “ik ben dat vergeten omdat ik oud ben” versterken dat effect, terwijl vergeetachtigheid niet leeftijdsgebonden is. Door stereotypen voortdurend te herhalen, gaan mensen zich ernaar gedragen en zichzelf minder capabel inschatten. Die stereotypen doen er écht toe.

Ook taal speelt een rol. In zorgcontexten worden ouderen soms aangesproken met ‘schatje’ of ‘zoetje’, of andere vormen van elderspeak, wat afhankelijkheid en een negatief zelfbeeld kan versterken. Daarom is het cruciaal om bewust om te gaan met beeldvorming en taal: hoe we over ouderen spreken, beïnvloedt zowel hun zelfbeeld als de manier waarop ze binnen onze samenleving worden gezien.

 

Er is meer bewustwording nodig bij filmmakers en bij het beleid?

Femke De Sutter: Er is meer bewustwording nodig rond ageism en de impact ervan. Veel scenaristen en mediamakers staan nog te weinig stil bij hoe hun beeldvorming stereotypen versterkt. Ook financieringsinstellingen, zoals het Vlaams Audiovisueel Fonds, spelen daarin een rol: ze benadrukken inclusie, maar rapporteren niet systematisch over leeftijd.

Meer transparantie en afdwingbaar inclusiebeleid zijn cruciaal, anders blijven intenties zonder effect. Dat slechts acht procent van de regisseurs in acht decennia vrouwen waren, toont hoe veel structureel werk er nog is. Omdat filmmakers sterk afhankelijk zijn van financiering, kunnen net die instellingen een belangrijke hefboom vormen.

 

Wat heeft dit onderzoek jou persoonlijk geleerd?

Femke De Sutter: Het onderzoek heeft me vooral geleerd hoe belangrijk het is om kritisch, bewust en respectvol naar ouder worden te kijken. Ageism zit zo diep ingebakken dat je jezelf soms op vooroordelen betrapt zonder het te merken. Tegelijk zie je hoe vaak ouderen in media gedehumaniseerd worden, als last, kost of probleem, terwijl hun dagelijkse bijdrage aan de samenleving enorm is. We hebben meer genuanceerde verhalen nodig die ouderen niet reduceren of wegzetten, maar hen tonen als mensen met een volwaardig leven.