Met AI die stilaan de wereld begint te domineren, Gazaanse studenten die door België niet geholpen worden om hier te komen studeren, de zaak‑Cofnas die de academische wereld blijft opschudden en besparingen die de universiteiten hard treffen, begint Jan Danckaert aan zijn tweede ambtstermijn als rector van de Vrije Universiteit Brussel. Ondanks die turbulentie kijkt hij toch vastberaden naar de toekomst. “Vrij onderzoek is geen luxe. Het is een verantwoordelijkheid.”

De Vrije Universiteit Brussel staat op een kruispunt. De universiteit groeit jaar na jaar, maar de middelen volgen die groei niet. Tegelijk verandert de academische wereld razendsnel door artificiële intelligentie, die zowel onderzoek als onderwijs onder druk zet én nieuwe mogelijkheden opent. De maatschappelijke context is niet minder complex: academische vrijheid ligt onder een vergrootglas, internationale mobiliteit wordt gehinderd door geopolitieke spanningen, en zowel de federale als Vlaamse regering kondigen nieuwe besparingen aan.

In dat landschap begint rector Jan Danckaert aan zijn tweede termijn van vier jaar. Hij wil vasthouden aan de waarden van vrij onderzoek, maar weet dat de omstandigheden uitdagender zijn dan ooit: “Tijdens de rectorverkiezingen wisten we al dat we in een besparingstraject van 24 miljoen euro zouden terechtkomen. Dat is niet iets wat je zomaar absorbeert. Besparen is geen visie, maar wel noodzakelijk om de universiteit financieel gezond te houden. Pas dan kunnen we blijven bouwen aan ons project “Een pionierende universiteit in de hoofdstad van Europa”. Onze vrijzinnig-humanistische waarden blijven daarbij ons kompas.”

Artificiële Intelligentie lijkt intussen alles te veranderen. Wat is de impact op uw  universiteit?

AI is een enorme accelerator voor onderzoek. Dat zien we elke dag. Problemen die vroeger jaren duurden, worden nu in weken of zelfs dagen opgelost. Denk aan de recente berichten over een mogelijk opgelost millenniumprobleem. Of nog: wie kan er tegen zijn dat er betere immunotherapieën tegen kanker worden ontwikkeld, of dat klimaatmodellen betrouwbaarder worden? In dat opzicht zou het bijna onethisch zijn om AI níét te gebruiken.

Maar AI verandert ook de rol van de onderzoeker. De mens moet altijd de verantwoordelijkheid blijven behouden. Een systeem mag nooit autonoom beslissen. De onderzoeker moet kunnen uitleggen hoe resultaten tot stand zijn gekomen, welke stappen zijn gezet, en welke controles zijn uitgevoerd. Dat blijft essentieel.

Anderzijds drijft een klein aantal private technologiebedrijven de AI-ontwikkeling aan. Dat verschuift macht over kennis en infrastructuur van publieke instellingen naar ondernemingen. Dat verontrust mij.

Wat betekent AI voor het onderwijs?

Dat elke student die afstudeert AI‑geletterd moet zijn. Dat is even belangrijk voor juristen als voor ingenieurs, voor artsen als voor psychologen. Daarom moeten we al onze curricula herzien. AI kan er niet zomaar bovenop komen, want dan verzwaren we opleidingen die nu al zwaar zijn. Het moet ingebouwd worden in de vakken. AI kan daarbij een nieuwe ongelijkheid creëren tussen studenten die toegang hebben tot performante modellen en studenten die dat niet hebben. Daarom zetten we een AI‑café op, zodat iedereen die toegang heeft.

Maar hoe kan je studenten die zo’n toegang tot AI hebben, nog echt evalueren?

Het klassieke model waarbij je enkel het eindproduct beoordeelt, is niet meer houdbaar. We moeten kijken naar het leerproces dat eraan voorafgaat. Hoe heeft de student AI gebruikt? Heeft die de controle behouden? Is er een echt leerproces geweest? Dat vraagt om nieuwe vormen van evalueren. In veel richtingen bestaan al logboeken, meetcampagnes, tussentijdse rapporten. Dat moeten we uitbreiden.

Zal ook het lesgeven zelf fundamenteel veranderen?

Ik droom van een gepersonaliseerde AI‑tutor voor elke student: een systeem dat sterke punten kent, lacunes detecteert en gerichte remediëring mogelijk maakt. We zijn daarmee al aan het experimenteren en ook in het secundair onderwijs worden er proefprojecten opgestart. Uiteraard altijd gecombineerd met menselijke begeleiding, want AI kan ontsporen. Het interessante is trouwens dat sommige Afrikaanse landen hier verder in staan dan ons, omdat AI daar een antwoord biedt op het ontbreken van de traditionele onderwijsinfrastructuur. Daar kunnen we dus van leren.

De zaak‑Cofnas zorgt in de academische wereld intussen voor een verhit debat. Hoe kijkt u naar academische vrijheid?

Academische vrijheid betekent dat een onderzoeker vrij is in onderwerp, methode en communicatie, maar binnen het methodologisch kader van het vakgebied. Je spreekt als academicus met autoriteit binnen je expertise. Dat is een cruciaal punt. Je moet kunnen uitleggen hoe je tot je conclusies komt, welke methodes je hebt gebruikt, welke peer review heeft plaatsgevonden.

Vrij onderzoek is geen vrijgeleide om persoonlijke overtuigingen te presenteren als wetenschap. Het is een professionele vrijheid, ingebed in een gemeenschap die werkt met normen, methodes, toetsing en verantwoordelijkheid. Je moet altijd kunnen verantwoorden wat je doet. Daarom hebben we een charter voor onderzoekers.

Wetenschap is geen opinie. Het is een methode. En die methode moet bewaakt worden. We moeten blijven uitleggen hoe onderzoek werkt, hoe bewijs ontstaat, in interactie met andere wetenschappers.

Zou een onderzoek naar een verband tussen IQ en ras kunnen aan de VUB?

Ik denk dat er al heel veel wetenschappelijke evidentie is, die aantoont dat er geen verband is, los nog van de vraag hoe je intelligentie zou kunnen meten en ras zou definiëren. Dat maakt dat zo’n onderzoek nog weinig relevant is om opnieuw te voeren. Ik denk dat het dus weinig waarschijnlijk is dat er hier aan de VUB iemand zo’n onderzoek zou doen.

Intussen blijft de commotie aanhouden rond de 13 Gazaanse studenten die een beurs hebben gekregen om hier te komen studeren…

Alle Belgische rectoren staan op dezelfde lijn. Dit dossier heeft niets te maken met asiel of migratie. Het gaat over studenten die alle selectieprocedures met goed gevolg hebben doorlopen en recht hebben op onderwijs. We hebben brieven geschreven aan ministers, aan de eerste minister, aan de Vlaamse regering. We blijven aandringen.

Het gaat over dertien studenten die een beurs hebben gekregen via ontwikkelings-samenwerking. Ze kunnen fysiek geen visum aanvragen door omstandigheden buiten hun wil. De Belgische regering moet hen de mogelijkheid bieden om die visumaanvraag te doen, zodat ze hier kunnen komen studeren, net zoals studenten uit andere landen. Punt.

Steeds meer internationale onderzoekers komen naar Brussel. Is er sprake van een kantelpunt?

Twee jaar geleden heb ik een oproep gedaan: als je onderzoek wordt belemmerd of er geen fondsen meer zijn, overweeg dan om naar Europa te komen, in het bijzonder naar de VUB. Dat heeft internationaal weerklank gekregen. Dankzij steun van onder meer de Helios Foundation kunnen we onderzoekers hier een plek bieden, vooral in domeinen zoals klimaat en duurzaamheid. Dat is belangrijk, want vrij onderzoek rond die belangrijke thema’s moet kunnen blijven bestaan.

De diversiteit aan de VUB wordt ook alsmaar groter. Hoe bewaar je daarbij het vrijzinnig humanistisch karakter van de universiteit?

Dat is een uitdaging, want uiteraard weten we dat niet alle studenten kiezen voor de VUB omwille van het vrijzinnig humanisme. Dat hoeft ook niet, want vanuit onze levensbeschouwing staan we juist ook open voor de mens in al zijn uitingen en met respect voor iedereen. Ons kader blijft wel een seculiere opvatting over de onderwijsruimte. Dat wil zeggen dat wij religie niet gaan faciliteren op de campus, niet voor onze studenten, niet voor ons personeel, dus daar blijven we voor staan.

Zou een professor mogen doceren met een hoofddoek aan de VUB?

Naar mijn persoonlijke mening is de VUB geen goede biotoop om als professor les te geven en onderzoek te leiden wanneer je een religie, om het even welke, vooropstelt in onderwijs en onderzoek. Ongetwijfeld hebben wij personeelsleden die religieus zijn, en zolang dat binnen de privésfeer blijft, is dat hun volste recht. Ik denk dat dat ook de leidraad moet zijn bij toekomstige beslissingen over zulke zaken. Maar voor alle duidelijkheid: het geval heeft zich nog niet voorgedaan.

Uw universiteit staat onder zware financiële druk. Hoe ernstig is de situatie?

We zitten in een besparingstraject van 24 miljoen euro. Onze groei, jaar na jaar 5 à 6 procent meer studenten, wordt niet gevolgd door middelen. Dat is een structureel probleem dat al langer speelt. Maar bovenop die bestaande druk komen nu de nieuwe besparingen van de Vlaamse regering, die Brusselse instellingen harder treffen dan andere, en de VUB het hardst. Dat maakt de situatie bijzonder uitdagend.

We hebben ervoor gekozen om onderwijs en onderzoek zoveel mogelijk te sparen. Dat betekent dat we vooral moeten besparen op administratieve en technische ondersteuning. Dat is geen gemakkelijke keuze, want ook die mensen zijn essentieel voor het functioneren van een universiteit.

Intussen zoekt de federale en Vlaamse overheid naar nieuwe besparingen…

Minister van Onderwijs Zuhal Demir beloofde bij de laatste besparing, dat er niet meer aan Onderwijs geraakt zal worden. Ik herinner haar daar graag aan, net zoals minister-president Diependaele besparingen op onderzoek en innovatie moet vermijden. Onderwijs en onderzoek zijn geen kostenposten, het zijn investeringen in de toekomst. Vrij onderzoek, kwaliteitsvol onderwijs, innovatie, dat is geen luxe. Dat zijn fundamenten van een democratische samenleving en een innovatieve economie.