Ieder mens wordt vrij en gelijkwaardig geboren. Niemand mag worden beoordeeld of beperkt op grond van afkomst, overtuiging, geslacht, gender, seksuele oriëntatie, identiteit, neurodiversiteit, beperking of levensbeschouwing. De waardigheid van ieder mens is onaantastbaar. Mensenrechten zijn ons moreel kompas.

Marleen Temmerman

Alhoewel de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens dateert van 1948, werd het wachten tot 1994 op de bevolkingsconferentie van de Verenigde Naties in Caïro voor de historische doorbraak die reproductieve gezondheid en rechten van vrouwen wereldwijd centraal stelde. Meer dan dertig jaar later is dit een verre droom voor veel vrouwen wereldwijd.

Meer dan vijftig jaar sta ik op de bres voor mensenrechten, met de focus op vrouwengezondheid en vrouwenrechten die nog steeds massaal geschonden worden. Er is vooruitgang geboekt, zoveel is zeker, maar er is nog veel werk aan de winkel. Het zelfbeslissingsrecht van meisjes en vrouwen op het gebied van voortplanting, contraceptie, abortus, recht op kwaliteitsvolle zorg tijdens zwangerschap en bevalling … is erop vooruitgegaan tijdens de millenniumdoelstellingen, maar gaat opnieuw de verkeerde kant uit, als gevolg van politieke, religieuze, maatschappelijke visies die vrouwen weer aan de haard willen. Geweld tegen vrouwen is nog steeds een enorm probleem wereldwijd en verdient meer aandacht.

Om het met filosofe Simone de Beauvoir te zeggen: “Vergeet nooit dat één politieke, economische of religieuze crisis genoeg is om vrouwenrechten weer in vraag te stellen. Die rechten zijn nooit definitief verworven. Je moet je hele leven waakzaam blijven.”

Martha Claeys

Dit is voor mij het basisprincipe dat aan alle andere mensenrechten voorafgaat. Maar wat we soms vergeten, is dat vrijheid nooit op zichzelf staat. Ze is onlosmakelijk verbonden met het besef dat alle mensen er op dezelfde manier van moeten kunnen genieten en dus gelijkwaardig zijn. Vrijheid brengt daarom altijd verantwoordelijkheid met zich mee: de verantwoordelijkheid om je eigen vrijheid niet te misbruiken en die van anderen te respecteren.

In maatschappelijke debatten, bijvoorbeeld over de vrijheid van meningsuiting, ligt de nadruk vaak op wat wij met onze vrijheid mogen doen. We vergeten daarbij soms te vragen wat goed is om te doen en welke verantwoordelijkheid we dragen om het samenleven ook voor anderen zo goed mogelijk te maken. Vrijheid is belangrijk, maar niet onbegrensd. Gelijkwaardigheid vormt de begrenzing ervan.

Die verantwoordelijkheid begint bovendien niet pas waar de wet iets verplicht of verbiedt. We moeten ook nadenken over hoe we met andere mensen omgaan wanneer iets niet strafbaar is.

In theorie omarmen we het principe dat alle mensen vrij en gelijkwaardig zijn. Maar wie naar de wereld van vandaag kijkt, ziet dat mensenrechten in de praktijk niet voor iedereen in dezelfde mate gelden. Zoals schrijver en journalist George Orwell schreef: “Alle dieren zijn gelijk, maar sommige dieren zijn meer gelijk dan andere.”

In mijn werk probeer ik mensen te laten nadenken over vrijheid en ook over hoe die vandaag onder druk staat, onder meer door de opkomst van extreemrechts. We mogen verworven vrijheden nooit voor vanzelfsprekend houden en ons erover blijven uitspreken als ze bedreigd worden, zowel hier als verder weg van huis.

Hind Eljadid

We beseffen misschien onvoldoende dat een heel groot deel van de rechten die wij vandaag als vanzelfsprekend beschouwen, er zijn gekomen dankzij mensen die zijn gaan staken, die de straat zijn opgegaan en hebben geprotesteerd, vaak met gevaar voor hun eigen leven.

Als we naar de LGBTQ+-gemeenschap kijken, zien we dat de eerste Pride een vorm van protest was. Daar ligt de basis van onze rechten. Maar ook vrouwenrechten en de wettelijke werkweek zijn er gekomen doordat mensen hebben gedemonstreerd en geprotesteerd. Het recht op protest is daarom een van onze belangrijkste rechten. Als we de straat niet meer kunnen opgaan en onze vrijheid van meningsuiting en ons recht op protest niet meer kunnen uitoefenen, beperken we mensen om voor hun rechten op te komen.

Zelf probeer ik mij uit te spreken door verhalen te vertellen, via boeken, theater en spoken word. Ik geloof heel erg in de kracht van kunst en verhalen, omdat daarin onze menselijke emoties zitten. In angst, onzekerheid, verliefdheid en blijdschap zijn we allemaal hetzelfde. Als we daarin verbinding kunnen vinden, komen we dichter bij elkaar.

Verandering is traag, supertraag. Misschien strijden wij vandaag dus niet eens voor de rechten van onze kinderen, maar voor die van hun kinderen. Maar dat betekent niet dat verandering niet aan de gang is. We zijn onderweg. We zijn veel krachtiger dan we denken.

Foto bovenaan © Elisa Maenhout