Oorlogsreporter Rudi Vranckx (66) blijft verhalen vertellen over een wereld in verandering. In de nieuwe VRT-reeks De nieuwe frontlijn trekt hij van Oekraïne en het hoge noorden tot de Verenigde Staten en Taiwan, op zoek naar de breuklijnen die onze toekomst bepalen. Ook in zijn nieuwe boek Het einde van de wereld zoals we die kennen stelt hij zich de vraag wat er overblijft van de waarden waarop onze samenleving gebouwd is. “Ik had niet verwacht dat mensen die zeggen dat ze westerse, democratische en humanistische waarden verdedigen, zo gemakkelijk zouden meegaan in een tunnelvisie van geweld.” 

Rudi Vranckx had na zijn jarenlange carrière als journalist bij de VRT kunnen stoppen. Maar wie de wereld jarenlang van dichtbij ziet veranderen, krijgt die beelden niet zomaar uit zijn hoofd. De verontwaardiging blijft, net als de drang om te begrijpen wat er achter de krantenkoppen schuilgaat. In zijn nieuwe werk verschuift de aandacht van de klassieke oorlogsfronten naar minder zichtbare strijdtonelen: de macht van technologiebedrijven, de verzwakking van democratische instellingen en de strijd om de waarheid. Want de frontlinie ligt niet alleen ergens ver weg. Ze loopt ook door onze eigen samenleving.  

Je blijft verhalen vertellen, ook nu je met pensioen bent. Wat drijft je om daarmee door te gaan? 

Ik heb nooit anders gekund. Je leeft in de wereld, je ziet dingen gebeuren en in je hoofd zit een opslagruimte vol verhalen, geschiedenis en gebeurtenissen die zich blijven herhalen. Dat kan ik niet zomaar stopzetten. Zolang ik het gevoel heb dat ik inzichten heb die ik wil delen, of dat ik me boos en verontwaardigd maak over wat er gebeurt, wil ik daarover vertellen. En zolang ik de mogelijkheid krijg om dat te doen, zal ik dat blijven doen. Er gaat geen enkele ambtenaar of bureaucraat beslissen wanneer ik moet zwijgen. 

Je nieuwe reeks heet De nieuwe frontlijn. Welke nieuwe breuklijnen zie je vandaag ontstaan? 

Toen we aan de reeks begonnen, zagen we hoe onze wereld in enkele jaren tijd ingrijpend veranderde. Er duiken nieuwe breuklijnen op, maar die bevinden zich niet uitsluitend op de plaatsen waar we traditioneel oorlog verwachten. We moeten buiten de klassieke kaders durven denken. 

In Oekraïne zien we bijvoorbeeld hoe een nieuwe vorm van oorlogsvoering ontstaat, met drones en technologie die de traditionele militaire strategieën op hun kop zet. Maar er zijn ook andere frontlinies. Het hoge noorden wordt door de klimaatverandering en nieuwe scheepvaartroutes steeds belangrijker, terwijl de militaire belangen er toenemen. Daarnaast is er de spanningslijn tussen de Verenigde Staten en China, met Taiwan als potentieel brandpunt. 

En dan is er de frontlinie die misschien wel het dichtst bij ons ligt: die van onze eigen waarden, onze rechtsstaat en onze democratie. Wat gebeurt er in de Verenigde Staten? Hoe worden democratische instellingen uitgehold? En welke rol spelen technologiebedrijven in die verschuivingen? Dat zijn allemaal ontwikkelingen die met elkaar verbonden zijn. 

Waarom wilde je die strijdtonelen met elkaar verbinden, in plaats van gewoon naar de klassieke oorlogsgebieden te trekken? 

Omdat je anders een belangrijk deel van het verhaal mist. De wereld verandert niet alleen aan een frontlijn in Oekraïne. Wat daar gebeurt, heeft ook gevolgen voor onze veiligheid, onze economie en onze manier van samenleven. 

In Minneapolis, in de Verenigde Staten, zochten we bijvoorbeeld naar getuigen van het geweld waarbij Renee Good en Alex Pretti om het leven kwamen. We spraken met Stella, een jonge vrouw die de dood van Pretti van dichtbij had gefilmd. Haar beelden waren belangrijk om te achterhalen wat er werkelijk was gebeurd. Ze werd daarvoor vervolgd en moest een tijdlang onderduiken. Uiteindelijk konden we haar verhaal toch brengen. 

Je spreekt over de strijd om onze waarden. Hoe ernstig is de bedreiging van de democratie vandaag? 

We moeten een onderscheid maken tussen democratie en de rechtsstaat. Je kunt via democratische verkiezingen aan de macht komen en vervolgens de instellingen afbreken die de democratie moeten beschermen. Dat is het gevaar. 

Hitler is destijds ook via verkiezingen aan de macht gekomen. Het probleem is dat een democratie er uiteindelijk toe kan leiden dat ze zichzelf ondergraaft, wanneer andere politieke krachten onvoldoende weerwerk bieden. 

Daarom vind ik de rechtsstaat minstens even belangrijk als de democratie zelf. We hebben na de Tweede Wereldoorlog instellingen en regels opgebouwd om onze rechten te beschermen en de macht in te perken. Dat is bijzonder waardevol. We mogen niet zomaar laten gebeuren dat die verworvenheden opnieuw worden afgebroken. 

Ben je de laatste jaren ontgoocheld geraakt in de manier waarop machthebbers omgaan met onze wereld?  

Ik ben niet cynisch geworden over de mens. Ik zou hier niet zitten, schrijven of spreken als ik niet ontzettend veel mensen had ontmoet die me geholpen hebben en die de waarden koesteren waarin ik zelf geloof. 

Maar ik ben wel ontgoocheld, vooral door de dubbele moraal die ik bij machthebbers zie. Ik had niet verwacht dat mensen die zeggen dat ze westerse, democratische en humanistische waarden verdedigen, zo gemakkelijk zouden meegaan in een tunnelvisie van geweld. 

Dat geldt voor de manier waarop sommige leiders omgaan met Israël en Gaza, maar ook voor de manier waarop ze mensenrechten in andere conflicten beoordelen. Als je de schendingen van mensenrechten in het ene land veroordeelt en in het andere land wegkijkt, verlies je je geloofwaardigheid. 

Er komt een moment waarop je niet alles meer kunt blijven afwegen. Natuurlijk moet je rekening houden met de complexiteit van internationale conflicten. Maar er zijn grenzen. Als mensenrechten worden geschonden, moet je dat durven benoemen en moet je daar consequenties aan verbinden. 

Begrijp je dat vooral jonge mensen daardoor het vertrouwen in onze instellingen en de internationale rechtsorde verliezen? 

Ja. Je kunt jonge mensen moeilijk wijsmaken dat iets in het ene geval verkeerd is, maar in het andere geval door de vingers moet worden gezien. Bij veel jongeren leeft het gevoel: ofwel is iets juist, ofwel is het niet juist. Als je de ene partij wel ter verantwoording roept en de andere niet, waarom zouden ze je dan nog geloven? 

Zo verlies je mensen die zich normaal gesproken wel zouden inzetten voor de samenleving en de waarden waarin ze geloven. Dat vind ik bijzonder jammer. 

Tegelijk moeten we opletten dat die ontgoocheling mensen niet wegduwt van betrouwbare informatie. Op sociale media vind je soms informatie die je anders niet zou tegenkomen, maar je vindt er ook heel veel desinformatie. Wanneer mensen vervolgens alle journalistiek over één kam scheren en denken dat de klassieke media alleen maar liegen, wordt het nog moeilijker om tot een gedeeld begrip van de werkelijkheid te komen. 

In De nieuwe frontlijn onderzoek je ook de macht van technologiebedrijven. Waarom beschouw je die als een bedreiging voor onze vrijheid? 

Omdat die bedrijven vandaag zoveel macht hebben dat ze in bepaalde omstandigheden zelfs de werking van instellingen kunnen beïnvloeden. We zijn voor onze communicatie, betalingen, gegevens en digitale infrastructuur afhankelijk geworden van een beperkt aantal grote spelers. 

Als die bedrijven beslissen om bepaalde diensten te blokkeren, kunnen de gevolgen bijzonder groot zijn. Wat betekent onze autonomie nog als we voor essentiële diensten afhankelijk zijn van bedrijven die we nauwelijks kunnen controleren? De Verlichting heeft ons geleerd dat macht verdeeld en begrensd moet worden. Verschillende machten moeten elkaar in evenwicht houden. Niemand zou onbeperkte macht mogen hebben, ook geen technologiebedrijf. 

Europa moet daarom niet alleen regels opstellen rond privacy en technologie, maar ook werk maken van eigen infrastructuur en alternatieven. Tegelijk moeten we ervoor zorgen dat we niet simpelweg een kopie maken van hetzelfde systeem, met dezelfde problemen. Uiteindelijk gaat het opnieuw over de waarden waarop we onze samenleving willen bouwen. 

Je bent al je hele carrière getuige van oorlog, geweld en menselijk leed. Hoe blijf je geloven in de mens? 

Omdat ik ook ontzettend veel solidariteit heb gezien. Mensen die anderen helpen, die risico’s nemen voor elkaar en die blijven opkomen voor waarden waarin ze geloven. 

In Minneapolis zag ik bijvoorbeeld hoe burgers zich verenigden en zich verzetten tegen wat ze onrechtvaardig vonden. Dat geeft hoop. Solidariteit en empathie zijn eveneens mogelijkheden. In Minneapolis kwamen tienduizenden burgers op straat. Het toont dat een samenleving niet zomaar machteloos hoeft toe te kijken wanneer haar waarden onder druk komen te staan. 

Daarom vind ik menselijke verhalen zo belangrijk. Ze helpen ons begrijpen waarom mensen bepaalde keuzes maken en wat gebeurtenissen voor hen betekenen. Maar je moet daarna ook weer uitzoomen. Een individueel verhaal krijgt pas echt betekenis wanneer je het verbindt met de bredere maatschappelijke ontwikkelingen. 

Dat menselijke perspectief is ook belangrijk in je journalistieke werk. Tegelijk is journalistieke objectiviteit toch ook belangrijk. Hoe verzoen je die twee? 

Je moet op zoek gaan naar de feiten en naar de waarheid. Niet zomaar naar een waarheid, maar naar wat er werkelijk gebeurd is. Als er massagraven zijn, als mensen gefolterd worden of als er bommen vallen, dan moet je onderzoeken wie daarvoor verantwoordelijk is. 

Dat betekent ook dat je moet durven benoemen wat je vaststelt. Als je kijkt naar Gaza, moet je niet alleen de aanleiding van het conflict begrijpen, maar ook de gevolgen van het geweld en de mogelijke schendingen van mensenrechten onderzoeken. Je kunt niet blijven steken in de redenering dat alles gerechtvaardigd is omdat een tegenstander bestreden moet worden. 

Voor mij moet je helder zijn over de feiten en transparant over je uitgangspunten. En als blijkt dat je je vergist hebt, moet je dat kunnen toegeven. Dat is de enige manier om geloofwaardig te blijven. 

De titel van je nieuwe boek, Het einde van de wereld zoals we die kennen, klinkt behoorlijk somber. Is er nog hoop? 

De wereld zoals we die kennen, is in de loop van de geschiedenis al vaker veranderd of verdwenen. Dat betekent niet dat alles voorbij is. 

De afbeelding op de cover is gebaseerd op een muurtekening die ik in Lviv in Oekraïne heb gezien: een Russische bom die uit de lucht valt en kinderen die eronder staan, beschermd door een paraplu. Die paraplu bestaat natuurlijk niet tegen zo’n bom. Maar het beeld roept wel de vraag op hoe we ons verhouden tot een wereld waarin zoveel onzeker is. 

Voor mij betekent de titel niet dat we bij de pakken moeten blijven zitten. Integendeel. We moeten blijven ijveren voor wat we belangrijk vinden. Dat is ook de boodschap voor jonge journalisten: ga door. 

Durf je jezelf, na alles wat je gezien hebt, nog altijd een humanist te noemen? 

Tuurlijk. De waarden die in het humanisme zitten, zijn voor mij de waarden die ons samenleven vormgeven. Ze zijn mee ontstaan en ontwikkeld door de Renaissance en de Verlichting, en ze zijn het waard om voor op te komen. 

Ik zou mezelf geen humanist noemen als ik daar niet in geloofde. Dan zou ik gewoon opportunistisch moeten zijn en iets anders gaan doen. Ik kan alleen maar een humanist zijn met dit soort werk.