In de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt flirt de extreemrechtse partij AfD met een absolute meerderheid, in de Verenigde Staten worden de midterms opnieuw een stresstest voor de democratische weerbaarheid. Christophe Busch (46), directeur van het Hannah Arendt Instituut, onderzoekt hoe samenlevingen dreigen te kantelen wanneer onzekerheid en polarisatie samenkomen. Op 24 oktober komt Busch naar het Vurig Verbonden Lichtfestival, waar hij zal spreken over democratisch verval én over wat we er samen aan kunnen doen. “Extreemrechts wint niet door kracht, maar door leegte.”

De deelstaatverkiezingen in Saksen‑Anhalt waren voor velen een schok. Dat een partij die duidelijke banden heeft met neonazistische bewegingen net geen 44 procent van de stemmen haalt, doet veel analisten denken aan de jaren dertig van de vorige eeuw. Christophe Busch zelf was iets minder verrast: “Je zag dat al lang aankomen. Je hebt in Saksen-Anhalt een samenstelling die heel klassiek is voor radicalisering: mannen die het gevoel hebben dat ze alles verloren hebben, hoogopgeleide vrouwen die wegtrekken en een verouderende bevolking. Combineer dat met een charismatische figuur zoals Ulrich Siegmund, en je krijgt perfecte ingrediënten voor een storm. Maar 44 procent blijft extreem veel. Vroeger maakten we ons zorgen bij 25 of 30 procent. Nu flirt men met de helft. Dat is het moment waarop autocratisering echt kan beginnen.”

Is het AfD een bedreiging voor de Duitse democratie?

De AfD is geen gewone politieke partij. Het is een rechts‑radicale organisatie die inspeelt op het gevoel dat Duitsers geen fierheid meer mogen tonen, dat hun verleden hen blijft achtervolgen. Migratie is daarbij een sterke electorale motor. In sommige deelstaten gaat het nog verder: figuren zoals Björn Höcke in Thüringen maken openlijk racistische opmerkingen. Siegmund zelf is omringd door mensen met neonazistische banden. De veiligheidsdiensten noemen de partij een rechts‑extremistische organisatie. Dat is een signaal dat je niet mag negeren.

Je zegt dat taal een gevaarlijke rol speelt. Hoe bedoel je dat?

Vroeger was het ondenkbaar dat een Duitse politicus over deportatie zou spreken. Vandaag gebruikt men termen zoals omvolking en remigratie. Remigratie is gewoon het sympathieke woord voor deportatie. En nu spreekt men opnieuw gewoon over deportatie. Taal schept werkelijkheid. Als je iets benoemt, geef je het bestaansrecht. Dat beïnvloedt denkkaders én handelingskaders.

Hoe verklaar je dat de AfD zo sterk scoort in Oost‑Duitsland?

In Oost‑Duitsland heb je een bevolking die na de hereniging veel heeft verloren: jobs, sociale zekerheid, een gevoel van stabiliteit. Dat creëert een collectieve verlieservaring. Mensen hebben het gevoel dat ze tweederangsburgers zijn geworden. Dat is een voedingsbodem voor partijen die zeggen: wij geven jullie waardigheid terug. Voeg daar een nostalgisch DDR‑verhaal aan toe, en je hebt een krachtige cocktail. Siegmund speelt daar perfect op in. Hij verschijnt op een brommertje, verwijst naar Ost‑cultuur, en geeft mensen het gevoel dat hij één van hen is. Dat is geen toeval. Dat is strategie.

Hoe belangrijk is het leiderschap van Siegmund zelf?

Siegmund is een schoolvoorbeeld van hoe extreemrechts zich heruitvindt. Hij is geen bullebak. Hij is charmant, sportief, toegankelijk. Dat maakt hem gevaarlijker. Mensen denken: hij ziet er toch vriendelijk uit, hoe erg kan het zijn? Maar dezelfde man zat in Berlijn in een vergadering waar deportatieplannen werden besproken. Duitsland was in shock toen dat uitlekte. Het contrast tussen het nette uiterlijk en de radicale inhoud is enorm. Dat is precies de strategie: de ranzigheid van het programma verpakken in een aantrekkelijke persoonlijkheid.

Hoe groot is de impact van de AfD op de nationale politiek?

Gigantisch. Zelfs zonder te regeren verschuiven ze het debat. Je ziet dat traditionele partijen hun migratiestandpunten verstrengen uit angst om kiezers te verliezen. Dat is precies wat extreemrechts wil: het debat naar rechts trekken. Ze hoeven niet eens aan de macht te zijn om invloed te hebben. Dat is een klassieke dynamiek in autocratiseringsprocessen: de extremen bepalen de agenda, de middenpartijen schuiven op, en de democratische cultuur verhardt.

Is er een risico dat de AfD ooit mee regeert?

Dat hangt af van coalities, maar het risico is reëel. Je moet niet wachten tot ze regeren om bezorgd te zijn. De erosie begint veel eerder: in taal, in beleid, in normalisering. Democratie wordt niet in één dag afgebroken. Het begint met kleine verschuivingen die niemand ernstig neemt. Tot het te laat is.

Speelt Russische beïnvloeding mee in die evolutie?

Het zou vreemd zijn mocht Poetin geen pogingen doen. De AfD voert duidelijk een Russisch narratief. Onderzoek moet uitwijzen wat precies gefinancierd wordt, maar de Duitse situatie staat niet los van Russische beïnvloeding. En ook niet van de bredere autocratiseringsgolf. Volgens het V‑Dem‑rapport is het niveau van democratie wereldwijd teruggekatapulteerd naar dat van de jaren 70. Slechts zeven procent van de wereldbevolking leeft in een liberale democratie. De Verenigde Staten hebben dat label in 2025 verloren.

Waarom worden autocraten vandaag opnieuw democratisch verkozen?

Hannah Arendt voorspelde dit al. Totalitaire verleidingen steken de kop op wanneer economische, sociale of politieke ellende niet opgelost wordt. Als het moeilijk wordt, worden mensen grimmig. Ze verliezen iets, voelen zich in de steek gelaten, en verlangen naar een sterke leider die orde belooft. Dat zie je telkens wanneer wicked problems samenkomen: pandemie, klimaat, migratie, oorlog. Jongeren die zeggen dat ze geen kinderen meer willen omdat ze niet geloven in de toekomst, dat is een signaal van een tijdsklimaat dat pessimistisch is.

Je verwijst vaak naar de Verenigde Staten. Hoe kijk je naar de situatie daar?

De VS zijn een electorale democratie die zwaar onder druk staat. Tijdens de eerste ambtstermijn van Trump werd aan allerlei knoppen gedraaid die de democratie schaden. De instituties hielden stand, maar dat wil niet zeggen dat ze niet kunnen worden afgebroken. Tijdens de Biden‑periode heeft men niet stilgezeten: Project 2025 is een document van 900 pagina’s dat de ontmanteling van de democratie beschrijft. Trump ontkent dat hij er iets mee te maken heeft, maar we zien dat hij punt per punt uitvoert. Dat is het probleem: loyalisten aan de top, incompetentie die wordt beloond, en mensen die wegkijken omdat ze hun job, huis of gezin willen beschermen.

De midterm-verkiezingen komen eraan op 3 november. Dreigt er geweld als Trump zijn meerderheid zou verliezen?

Die verkiezingen worden opnieuw een test voor de weerbaarheid van het systeem. De bestorming van het Capitool was geen accident, maar een generale repetitie. Als de polarisatie verder toeneemt, en als de checks and balances opnieuw onder vuur komen te liggen, dan kan de democratische erosie versnellen. Je ziet nu al dat sommige staten experimenteren met electorale ingrepen die de stem van bepaalde groepen verzwakken. Dat is een signaal dat de fundamenten onder druk staan. De vraag is niet alleen wie er wint, maar of het systeem nog voldoende buffer heeft om schade op te vangen. Democratie is traag, maar erosie kan snel gaan.

Hoe kan een democratie zichzelf dan vrijwaren?

Politiek is emotie. Je kan een perfect programma hebben, maar stemmen capteren is een emotioneel proces. Extreemrechts heeft dat goed begrepen. Ze focussen op doelgroepen die zich in de steek gelaten voelen. Kijk naar jonge mannen die worstelen met identiteit. Via figuren zoals Andrew Tate hebben ze een hele manosphere opgebouwd. Dat hadden wij moeten zien. Als je de werkelijkheid van mensen niet ernstig neemt, komt die op je bureau in een gekaapte vorm.

We moeten complexe dingen bevattelijk maken. Niet populistisch worden, maar wel begrijpelijk. Mensen willen een positief project, een richting, een gevoel van vooruitgang. Obama kon dat: Yes we can. De Duitse kanselier Merz niet. Charisma en emotie blijven belangrijk.

Wat kunnen burgers zelf doen?

Veel meer dan ze denken. Democratie is geen gezelligheidsmodel. Te vaak wordt er weggekeken, en dan sterft de democratie. Het is botsen, kibbelen, compromissen sluiten en daarna samen een pint drinken. Maar bovenal is democratie nabijheid. Online botsen een non‑binaire persoon en een rechts‑radicale man gegarandeerd. Zet hen een uur samen in een café, en er ontstaat respect. Nabijheid maakt ons menselijk. We moeten opnieuw grijstinten binnenbrengen in een samenleving die zwart‑wit is geworden. Dat vraagt oefening, vragen stellen en luisteren.