Terwijl een talibandelegatie, op uitnodiging van de Europese Commissie, in Brussel neerstrijkt voor “technische gesprekken” over de gedwongen terugkeer van Afghanen zonder verblijfsrecht, houdt Alexis Deswaef (56) voet bij stuk: met een regime dat mensenrechten vertrapt, onderhandel je niet. Als voorzitter van de Internationale Federatie voor de Mensenrechten (FIDH) diende hij bij het federaal parket een klacht in en vraagt hij de arrestatie van de vijf talibanvertegenwoordigers die deze week in Brussel ’te gast’ waren. Omdat hij een duidelijke grens trekt waar Europa die dreigt te vervagen, omdat hij weigert mee te stappen in de normalisering van een regime dat fundamentele rechten schendt, en omdat hij handelt waar anderen onderhandelen, is Alexis Deswaef onze Mens van de Week.

Deswaef is advocaat, voormalig voorzitter van de Ligue des droits humains en sinds eind 2025 voorzitter van de Internationale Federatie voor de Mensenrechten. Al jaren waarschuwt hij voor de gevaren van straffeloosheid en de dubbele standaarden die het internationaal recht uithollen. Voor hem zijn mensenrechten geen diplomatiek wisselgeld.

Die overtuiging vertaalt zich vandaag in een concrete juridische actie. De FIDH diende bij het Belgische federale parket een klacht in tegen de talibandelegatie en vraagt dat de vijf afgevaardigden bij hun aankomst op Belgisch grondgebied worden gearresteerd. De organisatie verwijst daarbij naar de arrestatiebevelen van het Internationaal Strafhof tegen hoge Talibanleiders wegens de misdaad tegen de menselijkheid van vervolging op grond van geslacht.

“Het uitnodigen van de Taliban naar Europese bodem kent een vorm van politieke legitimiteit toe aan een ondemocratisch regime dat verantwoordelijk is voor vervolging op grond van geslacht en andere ernstige schendingen van de mensenrechten”, stelt Deswaef. Volgens hem overschrijdt de EU hiermee haar eigen rode lijnen en ondermijnt ze haar verplichtingen inzake mensenrechten en de rechtsstaat.

Niemand mag worden teruggestuurd naar een land waar hij of zij een reëel risico loopt op vervolging, foltering of andere ernstige mensenrechtenschendingen.

De klacht komt er op een moment waarop de Europese Unie en verschillende lidstaten onderzoeken hoe de terugkeer van Afghaanse asielzoekers opnieuw georganiseerd kan worden. De FIDH roept de Europese instellingen en haar lidstaten op het ‘non-refoulementbeginsel’ volledig te respecteren: niemand mag worden teruggestuurd naar een land waar hij of zij een reëel risico loopt op vervolging, foltering of andere ernstige mensenrechtenschendingen.

Dat principe is volgens Deswaef geen abstract juridisch begrip, maar een antwoord op wat er vandaag gebeurt in Afghanistan. Sinds de machtsovername door de Taliban in augustus 2021 zijn vrouwen en meisjes vrijwel volledig uit het openbare leven verbannen. Hun toegang tot onderwijs, werk en publieke ruimte werd systematisch afgebouwd. Tegelijk worden journalisten, mensenrechtenactivisten en personen die verbonden waren aan de vorige Afghaanse regering geconfronteerd met willekeurige arrestaties, intimidatie en repressie.

Voor Deswaef schuilt achter de technocratische taal van “consulaire samenwerking” en “een eerbiedwaardig terugkeerproces” het risico op normalisering. Zodra een regime dat verantwoordelijk wordt gehouden voor ernstige mensenrechtenschendingen opnieuw als een gewone gesprekspartner wordt behandeld, dreigt verontwaardiging plaats te maken voor gewenning. Ook organisaties zoals Amnesty International waarschuwen voor die evolutie.

De zaak legt bovendien een ongemakkelijke realiteit bloot. België verleent visa aan vertegenwoordigers van een regime dat vrouwen systematisch hun rechten ontneemt, terwijl verschillende Europese landen onderzoeken hoe terugkeer naar Afghanistan opnieuw mogelijk kan worden gemaakt. Daarmee dreigt migratiebeleid zwaarder te wegen dan de bescherming van mensen die gevaar lopen.

De FIDH pleit daarom voor een andere aanpak. In plaats van samenwerkingsakkoorden over migratie en terugkeer met de Taliban na te streven, zouden Europese beleidsmakers prioriteit moeten geven aan overleg met het Afghaanse maatschappelijk middenveld, mensenrechtenverdedigers en slachtoffergroepen. Ook de internationale inspanningen om gerechtigheid en verantwoording af te dwingen voor ernstige mensenrechtenschendingen verdienen volgens de organisatie meer steun.

Deswaefs engagement beperkt zich bovendien niet tot internationale dossiers. In Brussel staat hij al jaren bekend om zijn inzet voor daklozen, mensen zonder papieren en iedereen die tussen de mazen van het systeem dreigt te vallen. Voor hem zijn mensenrechten geen abstracte principes, maar dagelijkse praktijk: op straat, in de rechtszaal en in het publieke debat.