Tinneke Beeckman reflecteert over maatschappelijke tendensen. Ze stelt vast dat er een strijd is ontstaan tussen meerdere verhalen die proberen hegemonisch of overheersend te worden, zowel aan de rechter- als de linkerzijde. De crisis bestaat erin dat geen enkele hegemonie breed overtuigt.

“De crisis bestaat erin dat het oude sterft en het nieuwe nog niet kan worden geboren. Dit is de tijd van monsters.” Dit beroemde citaat van de Italiaanse marxist Antonio Gramsci (1891-1937) wordt vaak hernomen, al heeft deze denker het nooit zo opgeschreven.

Premier Bart De Wever refereerde eraan in Davos, toen Trumps claim op Groenland het geloof in de internationale rechtsorde deed wankelen. Linkse politici en denkers halen het evengoed aan. Rebecca Solnit doet het in The Beginning Comes After the End. Alluderend op Trump, noemt ze de monsters alle reactionaire krachten die proberen recente progressieve overwinningen – rond rechten van minderheden, klimaatbeleid, biodiversiteit – terug te draaien. Ze spoort lezers aan om hoopvol en actief te blijven.

Het oorspronkelijke citaat (in Notitieboekje 3, §34) is eigenlijk subtieler: “De crisis (is) (…) een interregnum waarin zich de meest uiteenlopende ziekelijke verschijnselen voordoen.” Die ‘ziekelijke verschijnselen’ betekenen dat de crisis niet alleen door externe krachten wordt veroorzaakt. Mensen vinden het oude, stabiele bestaande verhaal ongeloofwaardig. De zin vóór het gekende citaat luidt: “Als de dominante klasse niet meer op instemming kan rekenen en dus niet meer ‘leidinggeeft’ maar enkel ‘domineert’ door louter dwang uit te oefenen, dan betekent dat precies dat de grote massa’s zich hebben losgemaakt van de traditionele ideologieën, niet meer geloven wat ze eerst geloofden, enzovoort.” De crisis gaat dus dieper dan één politicus of één partij; de verhalen die belangrijke maatschappelijke instellingen (partijen, media, academia, middenveld, bedrijven et cetera) tot voor kort verkondigden, worden niet meer geloofd.

“De term ‘ziekelijke verschijnselen’ roept eerder op tot genezing, tot een poging om het vertrouwen in de democratische instellingen te herstellen”

De crisis bestaat erin dat geen enkele hegemonie breed overtuigt. Een hegemonie is het geheel van machtsstructuren waardoor de belangen van één groep worden verdedigd. Die machtsstructuren bestaan niet alleen uit economische macht (zoals klassieke marxisten benadrukken), maar ook uit culturele macht; uit het feit dat de media, universiteiten, partijen en middenveldorganisaties een verhaal vertellen dat vele mensen natuurlijk en vanzelfsprekend vinden. Zelfs wie bij dat verhaal geen eigen belang heeft, raakt er toch van overtuigd. Neem Thatchers neoliberale verhaal: “De samenleving bestaat niet, er zijn alleen individuen met (of zonder) eigen verdiensten.” Dat klonk een tijdlang aannemelijk, ook voor mensen die daarbij geen baat hadden.

Nu is er een strijd ontstaan tussen meerdere verhalen die proberen hegemonisch te worden. Op rechts is er onder meer Trumps MAGA-verhaal dat de regels van de liberale rechtsstaat overtreedt. Trumps dalende populariteit suggereert echter dat vele Amerikanen dat verhaal niet ‘natuurlijk’ vinden, al betreft de onvrede misschien eerder Trumps beleid dan zijn oorspronkelijke verhaal. Aan de linkerzijde zijn enkele culturele verhalen rond antidiscriminatie, intersectionaliteit en identiteit hegemonisch geworden, maar in beperkte contexten zoals het onderwijs, de academische wereld, zorginstellingen, ngo’s. Die verhalen worden dan weer gecontesteerd door politieke partijen of in de populaire cultuur.

De term ‘monsters’ kan suggereren dat een tegenpartij moet worden vernietigd. De term ‘ziekelijke verschijnselen’ roept eerder op tot genezing, tot een poging om het vertrouwen in de democratische instellingen te herstellen. Ook politiek leest dus nauwkeurig.