Jacotte Brokken (33), weervrouw bij de VRT, deelt haar verjaardag met niemand minder dan Charles Darwin. En net als Darwin wil ze de wereld en wetenschap begrijpelijker toegankelijker maken. 12 februari is voor haar dan ook een dubbele feestdag: Brokkendag én Darwindag, een eerbetoon aan de wetenschapper die onze kijk op het leven voorgoed veranderde. “Als we kijken welke denkers onze tijd nog altijd bepalen, dan staat Darwin met stip bovenaan.”

Charles Darwin is één van de hoofdrolspelers in ‘Er was eens een Alfred uit Zweden’, het speelse wetenschapsboek dat Brokken recent uitbracht, volledig in rijmvorm. Het is maar één voorbeeld van hoe ze complexe wetenschap op een creatieve en laagdrempelige manier tot bij een breed publiek brengt. Ze staat regelmatig op het podium (binnenkort ook op het Nerdland Festival) en heeft een eigen rubriek in het VRT-duidingsprogramma WinWin. Of ze de evolutietheorie nog even glashelder kan uitleggen? Geen probleem:  

“De evolutietheorie draait om kleine variaties die zich doorheen miljoenen jaren in ons DNA opstapelen. Kleine foutjes die ervoor zorgen dat sommige dieren of planten er net iets anders uitzien. En wat blijkt? Sommige manieren van er anders uit te zien zijn wel interessant in een bepaalde omgeving. Leeft een vogeltje bijvoorbeeld op een plek waar veel harde noten te vinden zijn, dan is het handig als die een stevige bek heeft om ze open te kraken. Die variatie zorgt ervoor dat vogels met een harde bek makkelijker overleven en zich ook makkelijker voortplanten. Na verloop van tijd blijven vooral zij over.

Dat is precies wat Darwin in de praktijk heeft gezien. Tijdens zijn reizen met de Beagle observeerde hij talloze planten en dieren. Hij zag hoe dezelfde vogelsoort in een harde, rotsachtige omgeving andere, vaak stevigere, snavels ontwikkelde dan soortgenoten in een andere leefomgeving. Uiteindelijk zijn het de organismen die het best passen bij hun omgeving die blijven bestaan. De befaamde survival of the fittest.”

In jouw boek ontdekken we nog een markant weetje over Darwin: hij was lid van een club die samenkwam om exotische dieren te proeven.

Jacotte Brokken: “We moeten Darwin natuurlijk ook in zijn tijd plaatsen. Eind 19de eeuw was het een andere periode, waarin wetenschappelijke ethiek nog niet volledig ontwikkeld was. Een van zijn hobby’s, laat het me zo noemen, was dat hij een clubje oprichtte: de Glutton Club.

Daar proefden ze allerlei verschillende dieren, om te ontdekken of die wel lekker waren. Iets wat we ons vandaag als wetenschappers niet meer kunnen voorstellen. Het grappige is dat hij uiteindelijk één vogel proefde, de bruine uil, die hij zo walgelijk vond dat hij besloot de club meteen op te doeken.”

Binnenkort is het Valentijn. Welk inzicht geeft Darwin ons in de liefde?

Jacotte Brokken: “Darwin en de liefde, dat is eigenlijk behoorlijk ironisch. Hij ontdekte hoe belangrijk variatie is, wat ook betekent dat je beter geen nakomelingen krijgt met je verwanten. Maar hij trouwde zelf met zijn nicht. Dat had vermoedelijk ernstige gevolgen. Darwin kreeg tien kinderen, van wie slechts zeven de volwassen leeftijd bereikten. Drie van hen werden ernstig ziek en stierven al voor hun tiende verjaardag.

In die zin had hij misschien niet per se de hele tocht met de Beagle moeten maken, maar gewoon naar zijn eigen gezin kunnen kijken en vaststellen: hier is te weinig variatie. Natuurlijk wist hij toen nog niet hoe genetica precies in elkaar zat, dat inzicht kwam pas later.”

De evolutietheorie wordt onderwezen in ons secundair onderwijs. Toch botst ze tot op vandaag op weerstand bij mensen die vasthouden aan een scheppingsverhaal.

Jacotte Brokken: “Het is iets waar Darwin zelf ook mee geconfronteerd werd. Hij werd compleet belachelijk gemaakt om zijn idee dat wij gemeenschappelijke voorouders delen met apen. Dat was uit den boze in zijn tijd en blijkbaar soms ook nog steeds in de onze. Alle wetenschappelijke bewijzen wijzen in dezelfde richting. Ja, het is een evolutietheorie, maar dan ‘theorie’ in de wetenschappelijke betekenis van het woord. Er zijn heel véél bewijzen voor. Dit is wat er echt gebeurd is. Als mensen dat omwille van hun geloofsovertuigingen niet kunnen meenemen, dan vind ik dat jammer. Maar ik wil het wel blijven aanbieden, zodat iedereen met alle informatie zijn of haar eigen oordeel kan vellen. Het is een kwestie van wat je meeneemt uit je geloof en waar je waarde aan hecht. Je kan perfect geloven én nadenken over waar we vandaan komen. Die twee kunnen hand in hand gaan.”

Laten we het eens over jouw boek hebben. Hoe kwam je op het idee om wetenschappelijke denkers en hun ideeën in rijmvorm te brengen?

Jacotte Brokken: “Het is een samensmelting van mijn interesses. Als kind wilde ik heel graag schrijven en gedichten maken, en later kwam daar mijn wetenschappelijke nieuwsgierigheid bij. Lange tijd dacht ik dat die twee werelden niet te combineren waren. Maar door op het podium over wetenschap te praten, op een leuke en ontspannen manier, heb ik gemerkt dat het wél kan.

Er bestaat zoiets als het genre wetenschapspoëzie. Ik heb daar ook lessen over gevolgd, bij iemand die aan een universiteit in Schotland met dat genre bezig is. Een van de belangrijkste adviezen was: je moet niets uitleggen, laat de poëzie voor zichzelf spreken. Wetenschap is op zich al iets poëtisch. Ik heb toch hier en daar uitleg toegevoegd, maar wel in rijmvorm.”

Er komen heel wat wetenschappers aan bod in je boek, bekende en minder bekende. Springt er iemand voor jou uit?

Jacotte Brokken: “Er zitten bewust veel vrouwen in. Mary Anning bijvoorbeeld. Zij ontdekte fossielen op het strand bij haar achtertuin. Wat men toen ‘duivelse tenen’ noemde, bleken in werkelijkheid fossielen te zijn. Dankzij haar onderzoek werd ze later erelid van een geologische vereniging. Erelid, omdat ze geen gewoon lid kon zijn: ze was een vrouw.
Met dat soort verhalen wil ik tonen dat er doorheen de geschiedenis veel vrouwen zijn geweest die nooit de juiste plek of kansen hebben gekregen.”

Is dat vandaag beter?

Jacotte Brokken: “Het is zeker beter, maar we hebben nog een lange weg te gaan. Vrouwen kunnen gelukkig vandaag gaan studeren. We moeten vooral nog af van het idee dat vrouwen minder goed zouden zijn in wetenschap. Dat moeten we niet enkel aan mannen uitleggen, maar vooral ook aan vrouwen zelf. We zien dat vrouwen vaak beter scoren op school en aan de universiteit, maar daarna toch afvallen: door faalangst of door de druk om een gezin te starten. Ook al is het 2026.

Die extra boost is nodig, niet alleen voor vrouwen, maar ook voor mensen met een andere achtergrond. Daarom staan er bijvoorbeeld ook niet-westerse wetenschappers in mijn boek. Het idee is simpel: iedereen kan, iedereen mag, en iedereen verdient kansen om aan wetenschap te doen.”

Zie je jezelf als rolmodel?

Jacotte Brokken: “Het voelt vreemd om jezelf een rolmodel te noemen. Maar als ik dat mag zijn voor wetenschap, en als ik voor meisjes een stem kan zijn, dan draag ik die titel graag.”

Je hebt zelf nog lesgegeven. Is er voldoende ruimte voor wetenschap en kritisch denken in ons onderwijs?

Jacotte Brokken: “Voor wetenschap is er zeker voldoende ruimte. Waar voor mij nog meer ruimte mag zijn, is creativiteit binnen de wetenschapsvakken.
Ik spreek graag over STEAM in plaats van STEM (Science, Technology, Engineering en Mathematics), waarbij de ‘A’ staat voor ‘Art’. Door op een creatieve manier naar soms droge leerstof te kijken, kan je ook mensen meenemen die er minder affiniteit mee hebben. Misschien vinden we zo zelfs nieuwe oplossingen voor problemen die al lang aanslepen.”

Als weervrouw ben je ook bezig met klimaat. Dat thema lijkt met alle geopolitieke gekheid naar de achtergrond te zijn verdwijnen.

Jacotte Brokken: “Dat merken we bij de weerdienst zeker. Als we te hard doordrammen over het klimaat, krijgen we wel eens mails van mensen die het beu zijn.

Wat mij het meest beangstigt, is iets wat Darwin ook heeft meegemaakt: er zijn wetenschappelijke bewijzen, en toch worden die ontkend. Klimaatontkenners kennen we al lang, maar nu is er ook klimaatmoeheid. Mensen die zeggen: het is toch al naar de vaantjes, we kunnen er niets meer aan doen.”

Soms lijkt het alsof er geen oplossingen meer zijn, maar die zijn er duidelijk wél. Die liggen ook bij het individu. Uiteraard is het een probleem dat er nog subsidies zijn voor fossiele brandstoffen. Maar als wij gewoon zeggen: het interesseert ons niet, dan gaan die subsidies blijven bestaan.

We moeten als mensen de kar blijven trekken. Met hoe meer we zijn, hoe meer impact. Dat kan door je stem te laten klinken, letterlijk met je politieke stem. Maar ook door te gaan kijken: wat gebeurt er met mijn geld? Gaat dat naar klimaatvriendelijke investeringen? Je kan ook persoonlijke keuzes maken: wat eet ik? Hoe verplaats ik mij?

Maar in alles geldt ook dat je niet perfect hoeft te zijn. Ik reis ook met het vliegtuig, ik eet ook vlees. Maar niet elke dag, niet elke week. Het cliché klopt voor mij: alle kleine beetjes helpen.”

Tot slot. Welke mythe over wetenschap wil je graag ontkrachten?

Jacotte Brokken: “Dat wetenschap saai is. Als ik zeg dat ik chemie heb gestudeerd, krijg ik meestal twee reacties: ‘dat is moeilijk’ en ‘dat is saai’. Terwijl wetenschap net super fascinerend is. Er zijn heel veel ingangen, en er is echt een stukje STEM voor iedereen.”