Voor de internationale dag voor veilige abortus spreek ik met Nausikaä Martens, de coördinator van Dilemma van de VUB. Dit is het enige Nederlandstalige abortuscentrum in Brussel. Eén op de vijf vrouwen in België krijgt ooit een abortus. Toch voelt praten over abortus voor veel mensen nog altijd als iets wat je beter niet doet. Het taboe zit niet zozeer in de vraag óf abortus bestaat, maar in het persoonlijke verhaal erachter: wie een abortus heeft gehad, vertelt dat vaak niet. En wie het wel vertelt, krijgt al snel een reeks clichés over zich heen. Het zou vooral gaan om jonge meisjes, vrouwen zonder vaste relatie of mensen die ‘onvoorzichtig’ met anticonceptie omgaan.

In de wachtzaal zitten enkele vrouwen te wachten op hun afspraak. Buiten is het opvallend stil: dankzij de security op de VUB-campus staan hier geen betogers voor de deur. Binnen lijkt alles alledaags. En misschien is dat precies het punt. Abortus is voor veel mensen een ingrijpende beslissing, maar geen uitzonderlijk verhaal. Toch praten we er nog altijd over alsof het iets is waar je je voor moet verantwoorden. Martens wil dat taboe doorbreken.

Wie komt er naar een abortuscentrum?

Eigenlijk hetzelfde publiek als je op straat in Brussel ziet. Iedereen die zwanger kan worden, kan ongepland zwanger worden. De vrouw die hier komt, is meestal tussen 25 en 40 jaar en heeft vaak al kinderen en een vaste relatie. Iedereen kan hier terechtkomen. Dat beeld botst met een aantal hardnekkige mythes. Abortus wordt nog vaak geassocieerd met jonge meisjes of vrouwen die ‘onverantwoordelijk’ zouden omgaan met seks.

Waarom blijven die mythes zo hardnekkig bestaan?

Er bestaan heel veel mythes rond abortus. Bijvoorbeeld dat het vooral jonge meisjes zijn die een abortus hebben, of vrouwen die geen vaste relatie hebben en veel verschillende seksuele relaties hebben. Of mensen die het financieel moeilijk hebben. Als je zelf in een normaal gezin zit en je hebt een abortus gehad, kan je daardoor denken: ik pas niet in dat plaatje. En als mensen zich afvragen: ‘Waarom doet zij een abortus?’, vertel je het misschien liever niet.

Daar zit dus een belangrijk deel van het taboe?

Ja. Het taboe ligt vooral op het zelf meemaken van een abortus. De meeste mensen vertellen dat niet aan iedereen. Natuurlijk heeft dat ook te maken met privacy en seksualiteit. Je vertelt ook niet zomaar aan iedereen dat je een miskraam hebt gehad. Maar daarnaast speelt mee dat er zoveel mythes zijn. Het is belangrijk dat mensen correcte informatie over abortus hebben, omdat verkeerde ideeën ook de toegang tot abortus kunnen verminderen. Als mensen denken: ‘dit is niet voor mij, ik pas daar niet bij’, dan kan dat een drempel worden.

Welke misvatting kom je het vaakst tegen?

Een van de grote misvattingen is waarom vrouwen dan geen anticonceptie hebben gebruikt. Terwijl veel vrouwen wel degelijk anticonceptie gebruiken wanneer ze ongewenst zwanger worden. Anticonceptie is niet 100% betrouwbaar en kan falen, mensen kunnen ook gewoon een fout maken. Dat is menselijk.

Toch voelen mensen soms alsof een ongeplande zwangerschap hun eigen schuld is.

Ja. Mensen kunnen zelf denken: het is mijn eigen schuld, ik had maar niet zo dom moeten zijn. Dat is ook een grote misvatting. En er is nog een andere: dat een abortus voor iedereen een ontzettend moeilijke beslissing is. Vaak weten mensen vrij snel: deze zwangerschap past nu niet bij mij. Ik kan op dit moment, in deze situatie, geen goede mama zijn. Dan wil ik dat kind liever niet op de wereld zetten.

Dat betekent niet dat er geen verdriet kan zijn?

Absoluut niet. Veel mensen hebben daar verdriet over. Het is echt niet leuk om mee te maken. Maar het is niet zo zwaar als de meeste mensen denken. We horen hier soms schrijnende verhalen, maar meestal zijn het gewoon heel gewone verhalen. Mensen bij wie het op dit moment niet lukt: niet binnen hun relatie, niet professioneel, of gewoon omdat ze nog geen kind willen. Er zijn heel veel situaties waarin je denkt: nu niet. Dat zou genoeg moeten zijn.

Waarom verwachten we dan zo vaak dat een vrouw haar keuze moet verantwoorden?

Dat vind ik eigenlijk gek. Waarom moet je je verantwoorden als je een abortus doet, maar niet als je beslist om een kind op de wereld te zetten? Een kind krijgen is uiteindelijk een veel grotere verantwoordelijkheid. Als je een abortus doet en later denkt dat het niet de juiste keuze was, dan is dat iets waar je zelf mee verder moet. Maar als je een kind op de wereld zet, is er ook iemand anders die met die beslissing verder moet. Het is een boutade, maar het is vreemd dat mensen zich wel moeten verantwoorden voor een abortus en niet voor de keuze om een kind te krijgen.

Abortus is tegelijk een ethische kwestie. Hoe kijk je daarnaar?

Het is sowieso een ethische kwestie. Voor sommige mensen heeft ongeboren leven veel morele waarde. Dan doe je geen abortus. Voor anderen heeft dat ongeboren leven minder morele waarde. En de meeste mensen zitten ergens daartussenin. Maar iedereen heeft het recht om daar voor zichzelf over te beslissen. Politici moeten ervoor zorgen dat iedereen die keuze kan maken en zijn eigen geweten kan volgen.

Ook de verplichte wachttijd raakt volgens jou aan die autonomie. Waarom?

Niemand heeft een abortus zonder daarover na te denken. Op het moment dat je denkt: misschien ben ik zwanger, en je doet een test, ben je al aan het nadenken over wat je gaat doen als die test positief is. Dat is lang voordat je hier zit. Je moet dan nog een afspraak maken en wachten. En vervolgens zeggen wij: nu is er nog een wachttijd van zes dagen. Voor veel mensen is die zes dagen te lang. Ze voelen zich nog zwanger en weten ondertussen wat hun beslissing is. Dan kan die wachttijd enorm lastig zijn. Ik denk dat iemand die om een abortus vraagt zelf moet kunnen bepalen hoeveel tijd die nog nodig heeft om na te denken in samenspraak met de zorgverleners.

Het geeft toch een beetje de boodschap: je zegt wel dat je dit wilt, maar we vertrouwen dat niet helemaal. We gaan toch nog even wachten om te zien of je dan nog altijd zeker bent. Alsof vrouwen niet zelf kunnen beslissen hoe lang ze moeten nadenken.

En als iemand pas na 12 weken ontdekt dat ze zwanger is, krijgen we opnieuw snel de vraag: hoe is dat überhaupt mogelijk? Waarom kan een zwangerschap soms zo laat worden ontdekt?

Er zijn verschillende situaties waarin iemand een zwangerschap pas later ontdekt. Mensen kunnen minder goed in contact staan met hun lichaam of met andere problemen bezig zijn. Wie zich in een moeilijke situatie bevindt, kan daardoor soms later merken dat ze zwanger is. Maar anticonceptie is ook niet 100% betrouwbaar, een onregelmatige cyclus heeft hier ook een invloed op. Het is belangrijk om daar rekening mee te houden, in plaats van ervan uit te gaan dat iedereen dezelfde omstandigheden heeft.

Dat wordt extra belangrijk wanneer iemand daardoor buiten de wettelijke termijn valt. Waarom zou die termijn volgens jou uitgebreid moeten worden?

Omdat we hier geconfronteerd worden met mensen die na de huidige termijn nergens meer terechtkunnen. Die mensen blijven niet zomaar zwanger omdat de wet zegt dat ze te laat zijn. Ze gaan meestal naar het buitenland of zorgen er alsnog voor dat de zwangerschap wordt afgebroken. Dan moeten ze reizen en daar zitten extra kosten aan verbonden. Je zegt eigenlijk tegen iemand: hier kan het niet meer, zoek het maar ergens anders. Dat is bijzonder moeilijk, zeker voor mensen die minder geld of minder mogelijkheden hebben om naar het buitenland te gaan. Dit zijn vaak ook de mensen die in de meest kwetsbare situaties zitten, en helemaal niet voor een kind kunnen of willen zorgen. Net die mensen krijgen daardoor een extra drempel.

Je spreekt ook over het belang van correcte seksuele informatie. Waar loopt het volgens jou mis?

Seksuele en relationele vorming wordt steeds minder belangrijk, denk ik. Informatie over anticonceptie wordt bijvoorbeeld vaak toegespitst op jongere mensen. Daarna moet je maar je plan trekken en stroomt de informatie minder door. Terwijl anticonceptie beter bereikbaar zou moeten zijn, zowel praktisch als op het vlak van informatie. Er wordt op school ook minder seksuele opvoeding gegeven. Op sociale media komen jongeren informatie tegen die niet altijd correct is. Daarom is het belangrijk dat daar ook veel correcte informatie wordt gegeven.

Hoe kunnen we het taboe rond abortus dan doorbreken?

Spontaan zou ik zeggen: door mensen die een abortus hebben gehad gewoon te laten weten dat ze bestaan. Maar je kunt individuele personen natuurlijk niet opzadelen met de verantwoordelijkheid om hun persoonlijke verhaal te vertellen. Het moet vooral meer bespreekbaar worden. Je kunt bijvoorbeeld zeggen: ik ken wel mensen die een abortus hebben gehad. Ik ga hun namen niet noemen, maar ik ken mensen. En dat zijn gewoon mensen zoals jij en ik. Er moet meer over gesproken worden en de mythes moeten vervangen worden door waarheidsgetrouwe informatie. Ook zichtbaarheid is belangrijk: laten zien dat mensen abortus doen en dat er hulpverleners zijn.

Als je één taboe of mythe definitief uit de wereld zou kunnen helpen, welke zou dat dan zijn?

Misschien wel het idee: ‘Je kunt dat toch vermijden?’ Er zijn zoveel situaties waarin het moeilijk was om een zwangerschap te vermijden. Gewoon omdat we mensen zijn. Ik denk dat er wat meer begrip mag zijn. Heel veel mensen hebben ooit onveilige seks gehad. Heel veel mensen hebben al eens gedacht: straks ben ik zwanger. Denk daar maar eens aan voor je tegen iemand zegt: ‘Dat had je toch kunnen vermijden?’ Jij had evengoed in die situatie kunnen zitten.

Het belangrijkste is uiteindelijk dat mensen zelf kunnen beslissen. Wat je ethisch kompas is, wat voor jou kan en niet kan: laat iedereen daarover voor zichzelf beslissen. Ik denk dat dat een westerse maatschappij waardig is.