Nina Szyf, doctoraatsonderzoeker aan de Vrije Universiteit Brussel en de Universiteit Gent, onderzoekt de impact van pornografie en artificiële intelligentie op jongeren. In haar onderzoek focust ze onder meer op deepnudes: pornografische deepfakes waarbij iemands lichaam digitaal wordt gemanipuleerd. Ze waarschuwt voor de gevolgen voor slachtoffers, het groeiende wantrouwen tegenover beeldmateriaal en de nood aan meer bewustwording. 

Wat zijn deepfakes precies? 

Deepfakes zijn beelden, audiofragmenten of video’s die met behulp van artificiële intelligentie zijn gemanipuleerd. De term is een combinatie van ‘deep machine learning’ en ‘fake’. 

Met die technologie kan je beelden creëren waarop het lijkt alsof iemand iets doet of zegt wat nooit gebeurd is. Het grote verschil met klassieke beeldbewerking, zoals Photoshop, is dat je vandaag nauwelijks nog technische vaardigheden nodig hebt. Met enkele muisklikken kan vrijwel iedereen een overtuigende deepfake maken. 

Jij focust specifiek op deepnudes. Wat zijn dat? 

Deepnudes zijn pornografische deepfakes waarbij iemand zonder toestemming in een seksuele context wordt geplaatst. Ik onderzoek die binnen het bredere kader van image-based sexualabuse: seksueel misbruik waarbij beelden worden ingezet om iemand schade toe te brengen. 

Wat maakt deepfakes zo gevaarlijk? 

Het grootste gevaar is dat ze onze intuïtie ondermijnen. Wanneer mensen een beeld of video zien die realistisch oogt, gaan ze er spontaan van uit dat die echt is. Dat vertrouwen in beeldmateriaal staat steeds meer onder druk. 

Bij politieke deepfakes kan dat leiden tot desinformatie of wantrouwen tegenover democratische instellingen. Bij deepnudes zijn de gevolgen veel persoonlijker. Ze kunnen een enorme impact hebben op het leven van slachtoffers. 

Onderzoek toont aan dat slachtoffers van deepnudes vaak vergelijkbare psychologische gevolgen ervaren als slachtoffers van het verspreiden van echte naaktbeelden. Als de omgeving niet weet dat een beeld nep is, wordt een slachtoffer vaak op dezelfde manier behandeld. Daarom mogen we dit niet afdoen als ‘maar een fake afbeelding’. 

Zijn deepfakes ook een bedreiging voor de democratie? 

Dat denk ik wel. Vooral politieke deepfakes kunnen problematisch zijn. Denk aan video’s waarin politici uitspraken lijken te doen die ze nooit hebben gedaan. Zulke beelden kunnen publieke opinies beïnvloeden en het vertrouwen in instellingen aantasten. 

Daarnaast zien we ook fraude met gemanipuleerde stemmen. Criminelen kunnen stemmen nabootsen om bijvoorbeeld financiële fraude te plegen. Op verschillende manieren kan deze technologie dus wel degelijk ontwrichtend werken. 

Waarom zijn jongeren extra kwetsbaar? 

Jongeren leven vandaag veel meer online dan vorige generaties. Hun sociale leven speelt zich grotendeels af op platformen zoals TikTok en Instagram. Daardoor is er ook veel meer beeldmateriaal van hen beschikbaar. 

Daarnaast speelt reputatie op jonge leeftijd een grote rol. Jongeren zijn bezig met hun identiteit, hun sociale positie en hun relaties. Wanneer er bijvoorbeeld een deepnude circuleert op school, kan dat voor hen aanvoelen alsof hun hele wereld instort. 

Bovendien is er nog relatief weinig bewustwording rond het onderwerp. Veel jongeren weten niet dat het maken of verspreiden van zulke beelden strafbaar is en dat slachtoffers hulp kunnen zoeken. 

Wie draagt volgens jou de verantwoordelijkheid? 

Er is geen enkele partij die dit probleem alleen kan oplossen. Het vraagt een gecoördineerde aanpak van scholen, ouders, beleidsmakers, hulporganisaties en technologiebedrijven. 

Toch hebben technologiebedrijven een belangrijke verantwoordelijkheid. Sociale media en platformen zijn niet neutraal. Ze bepalen mee welke content zichtbaar wordt en hoe snel die zich verspreidt. 

Als een platform toelaat dat schadelijke beelden circuleren, dan draagt het daar ook verantwoordelijkheid voor. Zeker wanneer duidelijk is dat slachtoffers emotionele schade ondervinden. 

Zie je daar vooruitgang? 

Ja. Toen ik enkele jaren geleden onderzoek deed naar deepnudes, kreeg ik via zoekmachines meteen websites voorgeschoteld die gebruikers uitnodigden om vrouwen digitaal uit te kleden. 

Vandaag verschijnen veel vaker informatieve bronnen. Ook bekende websites waarop uitsluitend deepnudes werden gedeeld, zijn ondertussen offline gehaald. Daarnaast werkt de Europese Unie aan strengere regelgeving rond toepassingen die gebruikt worden om mensen digitaal te ontkleden. Het onderwerp wordt duidelijk serieuzer genomen. 

Zijn vrouwen vaker slachtoffer dan mannen? 

Absoluut. Dat zien we niet alleen bij deepnudes, maar ook breder bij vormen van seksueel geweld en image-based sexual abuse. 

Deepnudes zijn geen nieuw probleem, maar een nieuwe uiting van een oud probleem. Vrouwen worden al decennialang seksueel geobjectiveerd. Deze technologie biedt daar simpelweg een nieuwe manier voor. 

Een onderzoek van een Amerikaans cybersecuritybedrijf uit 2023 toonde aan dat 98 procent van alle online deepfakes pornografisch was. Van die slachtoffers was 99 procent vrouw. Die cijfers spreken voor zich. 

Betekent dat dat deepnudes ook een feministisch vraagstuk zijn? 

Ja, ik denk dat je die maatschappelijke dimensie onmogelijk kunt negeren. Uiteraard zijn er ook mannelijke slachtoffers en die mogen we niet vergeten. Maar de cijfers tonen duidelijk dat vrouwen disproportioneel getroffen worden. 

Daarom moeten we het gesprek niet alleen voeren over technologie, maar ook over gender, macht en seksualiteit. 

Kunnen mensen een deepfake nog herkennen? 

Dat wordt steeds moeilijker. Vroeger kon je soms onnatuurlijke bewegingen of vreemde details in gezichten herkennen. Maar de technologie evolueert enorm snel. 

Daarom is context vandaag vaak belangrijker dan het beeld zelf. Stel jezelf vragen als: waar komt dit beeld vandaan? Wie deelt het? Wat is de bron? In welke context verschijnt het? 

Er bestaan wel detectiesystemen, maar die lopen voortdurend achter op de technologie. Het blijft een soort kat-en-muisspel.” 

Wat moet iemand doen als die slachtoffer wordt? 

Slachtoffers kunnen aangifte doen bij de politie. Minderjarigen kunnen ook terecht bij Child Focus. Volwassenen kunnen ondersteuning zoeken bij het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen. Daarnaast is het belangrijk om te weten dat je je niet hoeft te schamen. Slachtoffers zwijgen vaak uit schaamte, terwijl dat nergens voor nodig is. Het is belangrijk om hulp te zoeken en erover te praten met mensen die je vertrouwt. 

Zijn we als samenleving te nonchalant geworden over privacy? 

Misschien wel enigszins. We delen allemaal veel online, ikzelf ook. Tegelijk wil ik niet dat mensen voortdurend bang moeten zijn om foto’s te posten. 

De verantwoordelijkheid mag niet volledig bij gebruikers gelegd worden. Wat we vooral nodig hebben, is een mentaliteitsverandering. Mensen moeten beseffen dat het doorsturen van zulke beelden schadelijk is en dat ze elkaar daarop mogen aanspreken. 

Speelt er ook een generatiekloof? 

Zeker. Veel jongeren begrijpen beter wat deepfakes zijn dan hun ouders. Dat maakt het moeilijk om thuis over zulke onderwerpen in gesprek te gaan. Ouders hebben vaak onvoldoende kennis om hun kinderen hierin te begeleiden. 

Welke boodschap wil je jongeren meegeven? 

Mijn belangrijkste boodschap is: geloof niet zomaar alles wat je ziet. Denk kritisch na over beelden en video’s die online circuleren. Kijk naar de context en de bron. 

Daarnaast: spreek vrienden aan wanneer ze schadelijke content delen. En besef dat deepnudes en vergelijkbare vormen van misbruik strafbaar zijn. Je staat er niet alleen voor en er bestaat hulp. 

Wat beschouw je als het grootste risico voor de toekomst? 

Dat echte bewijzen in twijfel worden getrokken. Als deepfakes steeds overtuigender worden, kunnen daders eenvoudig beweren dat authentiek beeldmateriaal vervalst is. 

Dat kan ernstige gevolgen hebben, bijvoorbeeld in zaken rond seksueel geweld. Slachtoffers lopen dan het risico minder geloofd te worden omdat daders zich achter artificiële intelligentie kunnen verschuilen. Dat vind ik persoonlijk een van de meest verontrustende evoluties. 

Ben je optimistisch over de toekomst? 

Voorzichtig wel. Als ik vergelijk met drie jaar geleden, zie ik enorm veel vooruitgang. Er is meer bewustwording, meer onderzoek en meer aandacht van beleidsmakers. 

Het belangrijkste is dat we dit onderwerp ernstig blijven nemen. Deepfakes zijn geen verre toekomstmuziek meer. Ze zijn er vandaag al, en we moeten leren omgaan met de gevolgen.