Klinisch psycholoog Paul Verhaeghe (70) leefde het voorbije jaar in bijna volledige afzondering. Nadat hij de diagnose chronische lymfatische leukemie kreeg, moest hij tijdens zijn behandeling afstand houden uit vrees voor infecties. De ziekte geeft zijn nieuwe boek Grenzeloos een onverwacht persoonlijke invalshoek. Wat begon als een analyse van overconsumptie, prestatiedruk en economische groei zonder richting, werd ook een confrontatie met de grenzen van het eigen lichaam: “Gaan we zelf bewust grenzen leren trekken of wachten we tot de natuur het voor ons doet?”

In Grenzeloos stelt Paul Verhaeghe een ongemakkelijke vraag: wat gebeurt er wanneer een samenleving geen maat meer kent? In ons werk, onze vrije tijd, onze consumptie, onze technologie en zelfs onze zoektocht naar gezondheid lijkt steeds vaker dezelfde logica te gelden: meer is beter. Maar volgens Verhaeghe toont zowel de natuur als het menselijk lichaam dat grenzeloze groei uiteindelijk altijd op een grens botst. We ontmoeten hem bij hem thuis, zonder handdruk, want door de leukemie moet hij nog altijd op zijn hoede blijven.

U opent het boek met uw eigen kankerdiagnose. Was dat de aanleiding om dit boek te schrijven?

Nee. Ik was al jaren bezig met de ideeën achter dit boek. Verschillende hoofdstukken waren al geschreven toen ik de diagnose kreeg. Alleen de inleiding ontbrak nog. Toen ik hoorde dat ik chronische lymfatische leukemie had, moest ik onmiddellijk denken aan een uitspraak van een vriend die zelf kanker had gehad. Hij omschreef kanker als groei zonder richting. Dat sloeg natuurlijk rechtstreeks op het thema waar ik al mee bezig was. Plots zat ik zelf midden in het onderwerp van mijn boek. Die inleiding was dan ook heel snel geschreven (lacht).

Heeft die diagnose uw kijk op grenzen veranderd?

Ze heeft vooral bevestigd wat ik al vermoedde. Mijn lichaam was al langere tijd signalen aan het geven. Ik was sneller moe, liep minder vlot, werd vaker ziek. Ik schreef dat allemaal toe aan het ouder worden. Tot het bloedonderzoek een heel andere verklaring gaf.

Dat is precies wat mij fascineert: het lichaam legt grenzen op. Je kunt daar ideologisch of moreel over discussiëren, maar biologisch gebeurt het gewoon. Wie voortdurend over fysieke grenzen gaat, krijgt vroeg of laat een reactie van het lichaam. Dat kan obesitas zijn, diabetes, een ontsteking of een burn-out. Het lichaam corrigeert zonder ideologie.

U beschrijft in het boek hoe het idee van “meer” bijna elk domein van ons leven heeft veroverd. Waar ziet u dat het sterkst?

Overal. Vroeger wees ik vooral naar het bedrijfsleven. Rond de jaren 2000 zag ik hoe mensen steeds meer onder druk kwamen te staan op het werk. Maar intussen zijn er op dat terrein wel al inspanningen gebeurd om de balans tussen werk en privé te verbeteren. Maar vandaag beperkt die grenzeloosheid zich al lang niet meer tot arbeid.

Neem sport. Toen ik jong was, was sporten gezond en ontspannend. Vandaag moet het groter, extremer en zichtbaarder worden. Een marathon volstaat niet meer, het moet een Ironman zijn. Daarna een ultraloop. Vervolgens deel je alles op sociale media. Het gaat niet langer om bewegen, maar om presteren.

Hetzelfde zie je bij voeding, consumptie, reizen, vrijetijdsbesteding. Overal verschuift de focus van genoeg naar altijd meer.

Tegelijk lijken veel jonge mensen net minder belang te hechten aan werk.

Op de arbeidsmarkt zie je inderdaad een mentaliteitswijziging. Mijn generatie werd opgevoed met de klassieke werkethiek: hard en veel werken. Jongeren maken vandaag vaker andere keuzes. Ze kiezen voor vier vijfde werken, voor meer vrije tijd, voor een beter evenwicht.

Maar dat betekent niet noodzakelijk dat de druk verdwenen is. Vaak verschuift die gewoon naar andere domeinen. Het weekend zit propvol activiteiten. Vakanties worden projecten. We leven sneller, slapen minder en hebben voortdurend het gevoel dat we productief moeten zijn.

In uw boek kijkt u ook kritisch naar economische groei. Bent u dan tegen groei?

Helemaal niet. Economische groei heeft enorme vooruitgang mogelijk gemaakt. Onze welvaartstaat is daar een rechtstreeks gevolg van. Het probleem is dat groei vroeger een middel was en nu een doel op zich geworden is.

Vanaf de jaren tachtig zie je een verschuiving. Groei dient niet langer in de eerste plaats om het algemene welzijn te verbeteren. Ze wordt gekoppeld aan winstmaximalisatie en kapitaalgroei. Dat is een fundamentele systeemfout.

De vraag is dus niet of we groei nodig hebben. De vraag is waarvoor we willen groeien. Investeren we in onderwijs, gezondheidszorg, openbaar vervoer en duurzaamheid? Of gebruiken we groei enkel om financiële winsten verder op te drijven?

U spreekt expliciet over een systeemfout. Dat klinkt behoorlijk scherp.

Dat is het ook. Vandaag proberen we voortdurend de gevolgen van die grenzeloze groei te bestrijden. We verbieden wegwerpverpakkingen, we beperken smartphones op school, we schakelen over op elektrische auto’s. Allemaal goede maatregelen. Maar zolang het onderliggende doel hetzelfde blijft, veranderen we het systeem niet. Dat inzicht komt van systeemdenkers zoals Donella Meadows. Als je een systeem wil veranderen, moet je het doel veranderen. En vandaag blijft winstmaximalisatie het hoogste doel.

Toch zit dat verlangen naar groei misschien ook gewoon in de mens, niet?

Dat is maar een halve waarheid. Ja, we hebben evolutionair gezien een neiging tot uitbreiding. Maar we hebben evenzeer een neiging tot samenwerking, matiging en begrenzing. Beide mogelijkheden zitten in ons. Welke van die twee dominant wordt, hangt af van de omgeving. Onze huidige samenleving beloont voortdurend het streven naar meer. Daardoor lijkt het alsof dat de enige menselijke natuur is. Dat klopt niet.

Als er één persoon is die die logica van grenzeloze expansie belichaamt, dan is het wellicht Donald Trump.

Trump is voor mij vooral een symptoom. Net zoals Hitler een symptoom was van zijn tijd. Zulke figuren ontstaan niet zomaar. Ze worden mogelijk gemaakt door de samenleving waarin ze opduiken. Trump belichaamt een wereldbeeld waarin alles draait rond winnen, domineren en jezelf verrijken. Hij maakt zichtbaar wat al veel langer aanwezig was. Dat is tegelijk zijn aantrekkingskracht en zijn gevaar.

In het slot van uw boek pleit u voor een nieuw collectief verhaal. Wat ontbreekt er vandaag?

Een gedeeld ideaal. De grote verhalen van vroeger zijn verdwenen. Religie, ideologie en politieke visies boden ooit een gemeenschappelijk kader. Vandaag blijft vooral economische groei over. Maar niemand wordt geïnspireerd door winstmaximalisatie.

We hebben nood aan een nieuw verhaal dat vertrekt vanuit een eenvoudig inzicht: alles hangt met alles samen. Dat is overigens ook wat de hedendaagse natuurwetenschappen steeds duidelijker aantonen. De mens staat niet boven de natuur. We maken deel uit van een groter geheel. Vanuit dat besef kun je ook een andere ethiek ontwikkelen, gebaseerd op wederzijdse afhankelijkheid en verantwoordelijkheid.

Dat klinkt bijna spiritueel.

Misschien. Maar niet noodzakelijk religieus. Als vrijzinnigen zouden we daar eigenlijk niet bang voor mogen zijn. Ik blijf erg gecharmeerd door Spinoza. Zijn idee dat de wetten van de natuur ook de wetten van het goddelijke zijn, blijft voor mij bijzonder inspirerend.

Of je dat nu religie noemt of niet, maakt weinig uit. Het belangrijkste is dat we opnieuw leren beseffen dat we geen eilandjes zijn. We bestaan alleen in relatie tot anderen en tot de wereld rondom ons.

Als u één boodschap uit Grenzeloos zou mogen meegeven, welke is dat dan?

Dat vrijheid zonder grenzen niet bestaat. Wij denken vaak dat grenzen het tegenovergestelde zijn van vrijheid. In werkelijkheid maken ze vrijheid mogelijk. Dat geldt voor ons lichaam, voor onze relaties en voor de samenleving.

De fundamentele vraag van onze tijd is eenvoudig: gaan wij zelf bewust grenzen leren trekken of wachten we tot de natuur het voor ons doet?

Want één ding staat vast: grenzen verdwijnen nooit. De enige vraag is wie ze bepaalt.