We kunnen amper een week de media in Vlaanderen volgen zonder geconfronteerd te worden met een artikel dat gewag maakt van een religieuze revival. Nieuwe godinfluencers duiken op, volwassenen laten zich dopen of jongeren getuigen met de hand op de bijbel of koran over het terugvinden van hun geloof.

De enige kritische stem daarin was misschien wel het genuanceerde rapport van het Jeugdonderzoeksplatform. In dat academische onderzoek is er geen sprake van een heropleving van geloof bij jongeren, wel van een andere vorm.

Dat zingeving, in welke vorm dan ook, aan belang wint, hoort u me niet tegenspreken. Maar die religieuze revival en de schijnbaar constante nood van onze media om die perceptie te voeden, verdienen toch wel enige nuance.

Cultuurchristenen

Hoe religieus is België nog? Eigenlijk weten we dat op zich niet goed, door een gebrek aan degelijk cijfermateriaal. Wat we wel weten, is dat maar een kleine minderheid van onze bevolking religieus praktiserend is. Voor katholieken, nog steeds de ‘grootste’ groep, is dat minder dan 9 procent van de bevolking. In internationaal sociologisch onderzoek naar religie spreekt men hier van een ‘nominaal niveau’. Dat is in de meeste westerse landen de laagste graad waarop een dominante religie nog aanwezig is in een seculiere maatschappij.

Niets dat elders niet ook het geval is. De moslimgemeenschap volgt met 6 procent en voor de overige religieuze groepen zakken de cijfers verder weg. Alles samen komt dat op 16 procent praktiserende gelovige landgenoten.

“Zingeving neemt vele vormen aan: in relaties, in werk en bezigheden of in overtuigingen. Maar dat die zoektocht automatisch uitkomt bij religie is allesbehalve zeker.”

Voor katholieken kan daar nog de groep cultuurchristenen bij worden gerekend, maar de vraag is in hoeverre dit echt katholieken zijn, dan wel mensen die zich herkennen in de waarden en opgevoed zijn in de traditie. Het gerenommeerde onderzoekscentrum Pew Research Center toont alleszins aan dat een op de vijf Belgen zich atheïst noemt en daarmee de grootste levensbeschouwelijke groep vormt.

De cijfers die de terugkeer van religie zouden moeten ondersteunen, zijn de toenemende volwassenendopen. In de laatste drie jaar ging het om respectievelijk 362, 534 en 689 mensen. Uitgesplitst naar de regio’s gaat het over 182 dopelingen in Vlaanderen, 152 in Brussel en 355 in Wallonië. Omgerekend gaat het om 0,003 procent, 0,012 procent en 0,01 procent van de totale bevolking.

Dit lijkt dan toch een bizarre hoerastemming? En het verbaast ook dat geen enkel nieuwsmedium de moeite heeft genomen de cijfers op deze manier te bekijken. Vaak schermt men met titels die spreken van een ‘sterke toename’ in de laatste jaren. Met zulke lage cijfers is een toename natuurlijk makkelijk te bewijzen, maar op het totaal van de bevolking is dit compleet irrelevant.

Daarnaast wordt in artikelen nagelaten het aantal dopen te vergelijken met het cijfer van de ontdopingen, ook door volwassenen natuurlijk. Met uitzondering van 2023, waarin meer dan 14.000 mensen de katholieke kerk formeel verlieten (de VRT-documentaire Godvergeten zat er voor iets tussen), liggen die cijfers al jaren vele malen hoger dan de volwassenendopen.

En die ontdopingen zijn ongetwijfeld een onderschatting van wie de deur achter zich dichttrekt. Een schrapping uit het doopregister, want meer is dat ook niet, heeft immers alleen een symbolisch gevolg. Voor het leven van de betrokkene verandert er niets. Als onderzoeker van levensbeschouwing lijkt het me van belang dat cijfers correct worden geïnterpreteerd en in context worden geplaatst. Het klopt dat zingeving een belangrijk element is in onze samenleving, en natuurlijk ligt de polaire wereld van de orthodox-katholieken en antiklerikale vrijzinnigen ondertussen ver achter ons. Maar evenzeer is van een praktiserende religieuze revival geen sprake en vormt die groep een kleine minderheid in onze samenleving. Maak ze dan ook niet groter dan ze is.

Wie spreekt van een terugkeer van religie, verwart in de zoektocht van mensen naar zingeving beweging met richting. Zingeving neemt vele vormen aan: in relaties, in werk en bezigheden of in overtuigingen. Maar dat die zoektocht automatisch uitkomt bij religie is allesbehalve zeker.